کانی شناسی، ژئوشیمی و میانبارهای سیال کانسار روی-سرب(±طلا) داغ دالی، شمال تکاب، آذربایجان غربی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه زمین شناسی، دانشکده علوم، دانشگاه ارومیه، ایران

2 دانشکده علوم زمین، دانشگاه خوارزمی، ایران

3 دانش آموخته زمین شناسی اقتصادی، مسئول فنی معادن، پیرانشهر، آذربایجان غربی

چکیده

کانسار روی-سرب داغ‌دالی تکاب شامل دو زون کانی‌سازی بیخیربولاغی و بالدیرقانی است. در زون بیخیربولاغی کانی‌سازی اسفالریت، گالن، استیبنیت، پیریت و کالکوپیریت با بافت افشان در سنگ آهک جانگوتاران و شیل‌های سازند کهر رخ داده است. در این زون اسفالریت بصورت پراکنده اغلب همراه با گالن و یا محصور در پیریت حضور دارد. گالن با بافت دانه‌پراکنده و ریز همراه با کالکوپیریت و همچنین با بافت توده‌ای همراه با اسفالریت دیده می‌شود. استیبنیت با بافت شعاعی همراه با گالن و اسفالریت مشاهده می‌شود. کالکوپیریت نیز با فراوانی بسیار کمتر از سایر سولفیدها حضور دارد. در بررسی ساختار پیریت‌های زون بیخیربولاغی مشخص شد که مقدار طلای موجود بسیار ناچیز است. در زون بالدیرقانی کانی‌سازی آرسنیک، آنتیموان و طلا در رگه‌های سیلیسی نفوذ کرده در مارن، ماسه‌سنگ‏ و توف سازند قم رخ داده است. کانی‌های رآلگار، اورپیمنت، استیبنیت، باریت، اسفالریت و کالکوپیریت شناسایی شده‌اند. در کانی‌های رآلگار و استیبنیت زون بالدیرقانی حضور طلا شناسایی شد. بررسی‌های ژئوشیمیایی نشان داد در زون بیخیربولاغی همبستگی مثبت قوی بین سرب-روی، سرب-نقره، روی-آنتیموان، نقره-آنتیموان و سرب-آنتیموان وجود دارد. در زون بالدیرقانی نیز سرب-روی و سرب-نقره دارای همبستگی مثبت قوی می‌باشند. نتایج حفاری‌، کانی‌سازی خاصی را در عمق‌های بیش از30متر نشان نداده است. شوری سیال کانه‌ساز در زون بیخیربولاغی را بین55/4 تا 81/6 درصد وزنی با میانگین دمای5/212 درجه سانتی‌گراد و در زون بالدیرقانی بین65/1 تا 48/10 درصد وزنی با دماهای75/170 و1/207 درجه‌ سانتی‌گراد نشان داده است. بر اساس یافته‌های زمین‌شناسی، کانی‌شناسی، ژئوشیمی و میان‌بارهای سیال می‌توان کانسار داغ‌دالی را جزو ذخایر اپی‌ترمال سولفید پایین دسته‌بندی کرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Mineralogy, geochemistry and fluid inclusion studies of Dagh-Dali Zn-Pb(±Au) Deposit, Northern Takab, Northwest Iran

نویسندگان [English]

  • Yousef Rahimsouri 1
  • Behzad Mehrabi 2
  • Shirin Alipour 3
1 Department of Geology, Faculty of Science, Urmia University, Iran
2 Faculty of Earth Science, Kharazmi University, Iran
3 MSc in Economic Geology, Responsible Expert of Mineral Exploration, Piranshar, West Azarbaijan province.
چکیده [English]

Dagh-Dali Zn-Pb deposit is located 40 km north of Takab city and it consist of Bekhair-Bolaghi and Baldirghani ore zones. Mineralization in Bekhair-Bolaghi is consist of galena, sphalerite, pyrite and chalcopyrite with disseminated texture hosted in the Kahar shales and Jangotaran dolomitized limestone. Sphalerite is mainly associated with galena or surrounded by pyrite. Galena is formed in two forms of disseminated and fine crystalline texture in association with chalcopyrite and massive texture in association with sphalerite. Stibnite is associated with galena and sphalerite, and chalcopyrite is the least frequent sulfide minerals in the deposit. Gold scan study shows a insignificant concentration of gold in pyrite structure. In Baldirghani, As-Sb-Au mineralization occurred in marl, sandstone and tuff of the Qom Formation. Realgar and orpiment with mosaic, stibnite with radial and spheroidal, barite with fibrous and sphalerite with spheroidal textures are hosted in quartz vein. There is trace of gold in realgar and stibnite structure based on gold scan study. Based on geochemical investigation in Bekhair-Bolaghi, Pb-Zn, Pb-Ag, Zn-Sb, Ag-Sb and Pb-Sb pairs and in Baldirghani, Pb-Zn and Pb-Ag pairs have strong positive correlation. Exploration drilling results indicate that mineralization is shallow(<30m). Fluid inclusion analyses indicate that ore bearing fluid salinity is 4.55 to 6.81 wt% NaCl eq. with mean temperature 212.5°C for Bekhair-Bolaghi and 1.65 to 10.48 wt% NaCl eq. with temperatures 170 to 207°C for Baldirghani. Based on geological, mineralogical, geochemical and fluid inclusion studies, it seems that Dagh-Dali Zn-Pb deposit is similar to low sulfidation type deposits.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Epithermal Zn-Pb deposits
  • Fluid inclusions
  • Geochemistry
  • Dagh-Dali
  • Takab mineralized zone
  • Sanandaj-Sirjan structural zone
  • Northwest Iran

کانسار روی- سرب داغ‏‌دالی در فاصلة 40 کیلومتری شمال‏‌ شهر تکاب میان طول‏‏‌‏‌های جغرافیایی ʺ08′07º47 تا ʺ12′07º47 خاوری و عرض‏‏‌‏‌های جغرافیایی ʺ11′43º36 تا ʺ04′44º36 شمالی قرار دارد. در رده‏‌بندی Stӧcklin (1968)، این کانسار در پهنة ساختاری سنندج- سیرجان جای دارد (شکل‏‌ 1). تحولات تکتونوماگمایی و زمین‏‌پویای مجموعه فلززایی تکاب در دو بازة زمانی پروتروزوییک بالایی- کامبرین ‏‌زیرین و سنوزوییک، بستر خوبی برای رخداد ذخایر و نشانه‏‌‏‌های معدنی چندفلزی در این منطقه پدید آورده است (Ghorbani and Vosoughi Abedini, 2001). محدودة بررسی‏‌شده دربردارندة دو پهنة کانی‏‌سازی به‌نام‌های بخیربولاغی (در بخش شمالی) و بالدرقانی (در بخش جنوبی) است. این رخداد‏‌ها به‏‌ترتیب در فاصله 3 کیلومتری شمال‏‌باختری و 5/1 کیلومتری جنوب‏‌باختری کانسار طلای زرشوران جای گرفته‏‌اند (شکل‏‌ 1).

 

 

 

شکل‏‌ 1- راه دسترسی به کانسار روی- سرب داغ‏‏‌دالی و جایگاه محدودة آن در نقشة زمین‏‏‌شناسی ایران (برگرفته از: Stӧcklin (1968) و Alavi (1991)، با اندکی تغییرات)


 

 

گزارش Urdea و همکاران (1970) از نخستین بررسی‏‌های انجام‌شده در این منطقه و پژوهش‏‏‌‏‌های Daliran (2008)، Nayebi و همکاران (2016)، Najafzadeh و همکاران (2017)، Talebi و همکاران (2017)، Heidari و همکاران (2017)، Esmaili و همکاران (2017) و Rahmati و همکاران (2017) از تازه‌ترین بررسی‏‌های انجام‌شده در این منطقه هستند. نتایج بررسی‏‌ها روی کانسار‏‌های زرشوران و آق‏‏‌دره گویای کانی‏‏‌سازی طلا و عنصرهای همراه با سنگ میزبان کربناته رسوبی (تیپ کارلین) هستند. در چند سال اخیر، شرکت پویازرکان آق‏‏‌دره، در این منطقه فعالیت‏‌‏‌های اکتشافی (مانند: تهیة نقشه‏‌‏‌های زمین‏‌شناسی و زمین‏‌شیمیایی با مقیاس 1000/1، حفر ترانشه، تونل، چاهک و گمانه‏‏‌‏‌های اکتشافی) انجام داده است.

پیش از این دربارة کانسار سرب- رویِ داغ‏‌دالی پژوهش علمی به‏‌صورت تفصیلی انجام نشده است. هدف از این مقاله بررسی سرشت کانی‏‏‌سازی برپایة ویژگی‏‏‌‏‌های کانی‏‌شناسی، زمین‏‌شیمی و میانبار‏‌های سیال است.

 

زمین‏‌شناسی ناحیه‏‏‌ای

محدودة کانی‏‏‌سازی روی- سرب داغ‏‏‌دالی بخشی از مجموعة دگرگونی نئوپروتروزوییک همراه با سنگ آهک و شیل شمال تکاب است که با سنگ آهک و دولومیت‏‌‏‌های کامبرین- اردوویسین پوشیده شده است. توالی نئوپروتروزوییک به‌نامِ کمپلکس ایمان‏‏‌خان به سه واحد اصلی رده‌بندی شده‌ است: 1) واحدِ بیشتر شیستیِ ایمان خان؛ 2) واحد آهک متبلور چال داغ؛ 3) واحد شیلی با میان‏‏‌لایه‏‏‌هایی از سنگ‌آهک و دولومیت زرشوران (Mohajer et al., 1989). مرز میان واحد زرشوران و سنگ‌آهک چال داغ عموماً گسلی است و در برخی بخش‌های به‏‌صورت هم شیب روی هم جای گرفته‏‏‌اند. واحد‏‌های سنگی سازند قم (الیگو- میوسن) روی سنگ ‏‌های پالئوزوییک زیرین و سنگ‏‏‌‏‌های کهن‏‏‌تر جای گرفته اند و با کنگلومرای درون حوضه‏ای (با قطعاتی از سنگ‏‏‌‏‌های آتشفشانی اسیدی، ماسه سنگ و شیل) همراهی می‏‏‌شوند. رسوب‏‌های آواری سازند قرمز بالایی روی سازند قم جای گرفته‏‏‌اند و شامل توالی از ماسه‌سنگ ‏‌های قرمز، سنگ‏‏‌‏‌های رسی، مارن و میکروکنگلومرا هستند و در شرایط تبخیری قاره ای در هنگام حرکت آرام حوضه پدید آمده‏‏‌اند (Mohajer et al., 1989). سنگ‏‏‌‏‌های آتشفشانی میوسن با ترکیب بیشتر آندزیتی به‏‌صورت دگرشیب روی سازند‏‌های الیگو- میوسن جای گرفته‏‏‌اند (Samimi, 1992). واحد‏‌های آتشفشانی بیشتر در بخش‏‌‏‌های باختری و جنوب‏‌باختری محدودة بررسی‏‌شده برونزد دارند (شکل‏‌ 2). سنگ‏‌‏‌های آتشفشانی الیگو- میوسن را توده‏‌‏‌های آذرین درونی نیمه‏‌عمیق با ترکیب دیوریت (در بخش‏‌‏‌های شمال‏‏‌باختری بیرون از محدودة کانسار داغ‏‏‌دالی) قطع کرده‏‏‌اند و بیشترین برونزد آنها در شمال کوه داغ‏‌دالی دیده می‏‌شود. به باور Babakhani و Ghalamghash (1995)، شاید این توده نفوذی در پی فعالیت ماگماتیسم پلیوسن آغازین پدید آمده است و دگرسانی سنگ‏‏‌‏‌های آتشفشانی با ترکیب بیشتر آندزیتی اطراف کوه داغ‏‌دالی را به‏‌دنبال داشته است. ازآنجایی‌که محل رویداد پهنه‏‏‌‏‌های کانی‏‏‌سازی‌شده کانسار داغ‏‏‌دالی به سنگ‏‏‌‏‌های آندزیتی و دیوریتی نزدیک است، نقش موتورگرمایی‌بودن آنها در سیستم زمین‏‌ترمال در منطقه شمال تکاب کاملاً روشن شده است (Mehrabi et al. 1999).در بخش‏‏‌‏‌های خاوری بیرون از محدودة بررسی‏‌شده (جنوب‌خاوری روستای چهارطاق) در پی رفتار گسل رانده چهارطاق، جابجایی شیست‏‏‌‏‌های پی‏‏‌سنگ و دولومیت جانگوتاران (کامبرین- اردوویسین) و رانده‏‌شدن آنها روی واحد‏‌های الیگو- میوسن دیده می‌شود. در برخی بخش‌ها مانند روستای بناکوه (نزدیک به 30 کیلومتری شمال روستای چهارطاق)، گسل چهارطاق مجموعه سنگ‏‏‌‏‌های دگرگونی و دولومیت جانگوتاران را در کنار سنگ‏‏‌‏‌های آتشفشانی الیگو- میوسن جای داده است (Biralvand et al., 2017). رسوب‏‌های پادگانه‏‌‏‌های آبرفتی، آبرفت‏‌‏‌های جوان رودخانه‏‌ای و رسوب‏‌های آهکی پیرامون چشمه‏‌‏‌های آهک‏‌ساز (تراورتن) از رسوب‏‌های کواترنر هستند.

 

 

 

شکل‏‌ 2- نقشة زمین‏‏‌شناسی محدودة کانسار داغ‏‏‌دالی (پهنه‏‏‌‏‌های کانی‏‏‌سازی بخیربولاغی و بالدرقانی) همراه با جایگاه کانسار زرشوران و محل‏‏‌‏‌های اصلی نمونه‏‏‌برداری (برگرفته از: Mehrabi و همکاران (1999) با اندکی تغییرات)

 

 

روش انجام پژوهش

‏‌برای بررسی سرشت کانی‏‌سازی در کانسار داغ‏‌دالی، بررسی‏‌ها در دو بخش صحرایی و آزمایشگاهی انجام شدند. در بررسی‏‌های صحرایی، ویژگی‏‌‏‌های ساخت، بافت و چگونگی ارتباط میان پدیده‏‌‏‌ها بررسی شدند. از کانسنگ و سنگ‏‌‏‌های همبر در محل ترانشه‏‌‏‌ها و برونزد‏‌‏‌های سطحی و از مغزه‏‌‏‌های حفاری یکی از گمانه‏‏‌‏‌های پهنة بخیربولاغی نمونه‏‌برداری شد. در کل، شمار 16 مقطع نازک، 10 مقطع صیقلی و 3 مقطع دوبر صیقل (‏‌برای بررسی میانبار‏‌های سیال) ساخته و بررسی شدند. افزون‏‌بر این، شمار 9 نمونه به روش پراش پرتوی ایکس (XRD)، 2 نمونه برای تجزیه نقطه‌ای به روش میکروسکوپ الکترونی روبشی (SEM)، 16 نمونه از واحد‏‌های سنگی گوناگون و 104 نمونه از کانسنگ به روش ICP-OES برای بررسی 32 عنصر در مرکز تحقیقات و فرآوری مواد معدنی ایران تجزیة شیمیایی شدند. برای بالابردن دقت تجزیة طلا، نمونه‏‏‌‏‌ها به روش غال‏‌گذاری (Fire Assay) آماده‏‏‌سازی شدند. بررسی‏‌های ریزدما‏‏‌سنجی با میکروسکوپ Ziess با صفحة Linkam مدل THM-600 با کنترل‏‌کنندة دمایی TMS-94 و سردکنندۀ LNP در دانشگاه خوارزمی انجام شدند.

 

بحث

منطقة داغ‏‌دالی دو پهنة کانی‏‌سازی به‏‌نام‌های بخیربولاغی و بالدرقانی دارد که کمتر از 5/1 کیلومتر از یکدیگر فاصله دارند (شکل 2). در زیر به ویژگی‏‏‌‏‌های کانی‏‏‌شناسی کانسنگ آنها به تفکیک پرداخته شده است:

الف) پهنة بخیربولاغی: پهنة بخیربولاغی در 2 کیلومتری شمال‌باختری معدن زرشوران است (شکل 2) و راستای کانی‏‌سازی در آن کمابیش خاوری- باختری است. کانه‏‏‌‏‌ها در این پهنة شامل اسفالریت، گالن، پیریت و اندکی کالکوپیریت با بافت بیشتر شکافه‌پرکن (رگه- رگچه‏‏‌ای) و در حجم کمتر، افشان هستند. این کانه‌ها در سنگ آهک‏‌‏‌های دولومیتی به‌نام جانگوتاران (شکل‏‌های‏‌ 3- A و 3- C) کانی‏‏‌سازی شده‏‏‌اند. کلسدونی (در سطح)، کوارتز (در سطح و ژرفا)، کلسیت، کانی‏‏‌‏‌های رسی، اکسید‏‌های آهن و منگنز و در حجم بسیار کم آدولاریا از کانی‏‏‌‏‌های باطله اصلی در این پهنة هستند (شکل‏‌ 3- B). در این پهنه، دگرسانی‏‌‏‌های سیلیسی (شکل‏‌های 3- B و 3- D)، کربناتی (شکل‏‌ 3- E) و رسی (شکل 3- F) در سنگ‏‏‌‏‌های میزبان و درونگیر شناسایی شدند. در مقطع‌های میکروسکوپی، کوارتز و کلسیت عموماً کانه‏‏‌‏‌های اسفالریت، گالن و پیریت را همراهی کرده‏‌اند (شکل‏‌ 3- G). در نمونه‏‏‌‏‌های دستی، اسفالریت و گالن با بافت توده‏‌ای (شکل‏‌ 3- H) و استیبنیت به‏‌صورت شکافه‌پرکن و با بافت کلوفرم (شکل‏‌ 3- I) دیده می‏‏‌شوند. ساخت و بافت‏‏‌‏‌های نواری و قشرگون در سنگ‏‏‌‏‌های میزبان و بافت شانه‌ای کوارتز در کانسنگ روی- سرب دیده می‏‌شوند (شکل‏‌های 3- J و 3- K).

بررسی‏‌های کانه‏‏‌نگاری نشان داده‌اند پیریت فراوان‏‌ترین کانی سولفیدی است که دست‌کم دو نسل آن در سنگ‌آهک سیلیسی‌شدة پهنة بخیربولاغی شناسایی شده‌اند. نسل نخست به‏‌صورت افشان با بافت دانه‏‌ای نیمه‏‌شکل‏‌دار‏‌ تا شکل‏‌دار با بزرگی 1/0 تا 3/0 میلیمتر درون کانی کوارتز و نیز به‏‌صورت میانبار درون کانی اسفالریت دیده می‌شود. نسل دوم آن بافت جانشینی حاشیه‏‌ای دارد و در اطراف کانی اسفالریت پدید آمده است (شکل‏‌های 4- A و 4- B). اسفالریت در نمونه‏‌‏‌های سطحی و در نمونه‏‌‏‏‌‏‌های برداشت‌شده از مغزه‏‏‌‏‌های حفاری از ژرفا‏‏‌‏‌های 60 تا 70 متری همراه با گالن دیده شده است. در نمونه‏‌‏‌های دستی و مغزه‏‌‏‌های حفاری، اسفالریت بسیار ریز تا حداکثر 2 سانتیمتر و به‏‌صورت بی‏‌شکل‏‌ تا نیمه‏‌شکل‏‌دار به رنگ قهوه‏ای (سرشار از آهن) دیده می‏‏‌شود. این کانی در مقطع‌های میکروسکوپی هم به‏‌صورت ذره‌های ریز و پراکنده همراه با گالن و هم به‌صورت فراگرفته‏‌شده با بلور‏‌های پیریت نسل دوم دیده می‌شود (شکل‏‌ 4- C). گالن در نمونه‏‌‏‌ها به‏‌صورت افشان همراه با اسفالریت و به‏‌صورت تود‏‌ه‌ای و بی‏‌شکل‏‌ همراه با کالکوپیریت یافت می‏‌شود. همراهی گالن با کالکوپیریت به دو صورت دیده می‏‌شود: میانبار درون کالکوپیریت (نسل نخست) و در کنار کالکوپیریت نسل دوم (شکل‏‌های 4- D و 4- E).


 

 

 

شکل‏‌ 3- A) نمایی نزدیک از سنگ‏‏‌آهک دولومیتی میزبان کانی‏‏‌سازی پهنة بخیربولاغی؛ B) دگرسانی سیلیسی سنگ میزبان با کانی‏‏‌‏‌های آدولاریا، کلسدونی با بافت نواری- قشرگون، ارپیمنت و اکسید- هیدروکسید‏‌های آهن در بالای تصویر و تصویر میکروسکوپی آدولاریا در همراهی با اوپال و کلسدونی در پایین تصویر B سمت چپ؛ C) نمایی نزدیک‌تر از تصویر A با موقعیت محل نمونه‏‏‌‏‌های بررسی‏‌شده کانی‏‏‌شناسی؛ D) تصویر میکروسکوپی دگرسانی سیلیسی و جانشینی بخشی از کلسیت با کوارتز؛ E) تصویر میکروسکوپی رگچه‏‏‌‏‌های متقاطع کلسیت که سنگ آهک سیلیسی شده را قطع کرده است؛ F) دگرسانی رسی در همراهی با دگرسانی سیلیسی به‏‌صورت پرکننده فضا‏‌های خالی با کوارتز با بافت شانه‌ای (بالای تصویر سمت راست) و درشت بلور‏‌های کوارتز (در پایین تصویر)؛ G) همراهی کانی‏‏‌‏‌های کلسیت، کوارتز، با کانی‏‏‌‏‌های کدر کانسنگ (اسفالریت، گالن و پیریت)؛ H) نمونة دستی اسفالریت و گالن در همراهی با کوارتز و باریت؛ I) نمونة دستی استیبنیت در همراهی با کلسیت تیغه‏‏‌ای، آدولاریا و کوارتز با بافت کلوفرم؛ J) نمایی نزدیک از دگرسانی رسی و ساخت‏‏‌‏‌های نواری تا قشرگون؛ K) نمونة دستی کانسنگ روی- سرب با کانه‏‏‌‏‌های اسفالریت و گالن و رگه کوارتزی با بافت شانه‌ای تا دندان سگی (Sp: اسفالریت؛ Gn: گالن؛ Py: پیریت؛ Orp: ارپیمنت؛ Opq: کانی کدر؛ Adl: آدولاریا؛ Cal: کلسیت؛ Qz: کوارتز؛ نام اختصاری کانی‏‏‌‏‌ها برگرفته از: Whitney and Evans (2010))

 

شکل‏‌ 4- تصویرهای میکروسکوپی از: A) پیریت‏‏‌‏‌های نسل اول به‏‌صورت دانه‏‌ای افشان در زمینة باطله کوارتزی؛ B) اسفالریت در همراهی با پیریت‏‏‌‏‌های نسل اول و دوم؛ C) اسفالریت که با پیریت نسل دوم فراگرفته شده است؛ D) میانبار‏‏‌هایی از کالکوپیریت نسل اول درون گالن؛ E) گالن (با میانباری از کالکوپیریت نسل اول) در در کنار کالکوپیریت نسل دوم؛ F) استیبنیت با بافت شعاعی؛ G) جانشینی کلسیت با کوارتز، H) بلور‏‌های دولومیت‏‌ زین اسبی که شاخص محیط‏‌ گرمابی است (تصویرهای A، B، C، D، E و F در نور بازتابشی PPL و تصاویر G و H در نور عبوری XPL) (Py: پیریت؛ Sp: اسفالریت؛ Ccp: کالکوپیریت؛ Gn: گالن؛ Stb: استیبنیت؛ Opq: کانی کدر؛ Dol: دولومیت؛ Cal: کلسیت؛ Qz: کوارتز؛ Opl: اوپال؛ نام اختصاری کانی‏‏‌‏‌ها برگرفته از: Whitney and Evans (2010))


 

 

گفتنی است کالکوپیریت نسبت به دیگر سولفید‏‌ها فراوانی بسیار کمتری دارد و تنها در پهنة بخیربولاغی شناسایی شده است. در نمونة دستی و مقاطع میکروسکوپی، استیبنیت با بافت شعاعی همراه با اسفالریت و گالن در زمینه سنگ آهک حضور دارد (شکل‏‌ 4- F). رگچه‏‏‌هایی متقاطع از کلسیت با بافت موزاییکی و هم‏‌بعد در گام‌های پایانی کانی‏‏‌سازی، کانی‏‏‌‏‌های سنگ میزبان سیلیسی شده را قطع کرده است (شکل‏‌ 3- E). دولومیت زین‏‌اسبی (Saddle dolomite) که نشانة محیط‏‌‏‌های گرمابی است (Warren, 2000) در همراهی با کلسیت و کوارتز دیده می‏‌شود (شکل‏‌های‏‌ 4- G و 4- H). در بخش‏‏‌‏‌های سطحی در پی فرایند‏‌های سوپرژن (اکسایش)، اکسید- هیدروکسید‏‌های آهن و منگنز نیز پدید آمده‌اند (شکل‏‌های‏‌ 5- A و 5- B).

 

 

 

شکل‏‌ 5- A، B) نمایی از سنگ‏‏‌‏‌های درونگیر (مارن، سیلتستون و ماسه‏‌سنگ) در پهنة کانه‏‏‌دار بالدرقانی با کانه‏‏‌‏‌های اصلی اسفالریت و گالن همراه با دگرسانی رسی و اکسید منگنز در اطراف رگه سیلیسی کانی‏‏‌سازی شده؛ C، D) رگة سیلیسی کانی‏‏‌سازی‏‌شده و کانی‏‏‌‏‌های اسفالریت، گالن، رآلگار، ارپیمنت، استیبنیت و باریت در آن (Sp: اسفالریت؛ Gn: گالن؛ Orp: ارپیمنت؛ Stb: استیبنیت؛ Rlg: رآلگار؛ Qtz: کوارتز؛ Brt: باریت؛ نام اختصاری کانی‌ها برگرفته از: Whitney and Evans (2010))

 


ب) پهنة بالدرقانی: پهنة بالدرقانی با کانی‏‏‌سازی آرسنیک، آنتیموان و اندکی طلا در جنوب‏‌باختری محدوده اکتشافی داغ‏‏‌دالی و در فاصلة نزدیک به 2 کیلومتریِ باختر معدن طلا و زرنیخ زرشوران جای دارد. کانی‏‏‌سازی در راستای شکستگی‏‏‌‏‌ها و فضا‏‌های تهی مرتبط با گسل‏‏‌‏‏‌‏‌های منطقه و درون رگه‏‏‌‏‌های سیلیسی رخ داده است (شکل‏‌های 5- A و 5- B). ماسه‏‌سنگ، توف و مارن‏‌‏‌های سبز و خاکستری هم‏‌ارز بخش زیرین سازند قم (الیگوسن- میوسن) از سنگ‏‏‌‏‌های درونگیر این رگه‏‏‌‏‌ها هستند. اسفالریت، گالن، رآلگار و ارپیمنت از کانه‏‏‌‏‌های اصلی این پهنة هستند (شکل‏‌های 5- C و 5- D).

در رگه‏‏‌‏‌های سیلیسی (کوارتزی) کانی‏‏‌سازی‌شده، بلور‏‌های سوزنی‏‌شکلی از استیبنیت نیز دیده می‏‏‌شوند. اکسید‏‌های آهن و منگنز در بخش‏‌‏‌های سطحی در پی فرایند‏‌های سوپرژن (اکسایش) پدید آمده‏‌اند و عموماً در کنار یکدیگر دیده می‏‏‌شوند. در داده‏‌های به‏‌دست‏‌آمده از XRD برای دو نمونه که در شکل 5- A با شماره‏‏‌‏‌های 1 و 2 نمایش داده شده‏‌اند، فاز‏‌های آهن، هماتیت (شکل‏‌ 5- E) و گوتیت شناسایی شده‏‏‌اند (شکل‏‌ 5- F). در این نتایج، افزون‏‌بر هماتیت و گوتیت، حضور کانی رسی ایلیت که کانی کلیدی پدیدآمده از دگرسانی است، کوارتز، مونتموریلونیت و آراگونیت نیز گزارش شده است. کوارتز، کانی‏‏‌‏‌های رسی و باریت باطله‌های اصلی در این پهنة هستند.

گمان می‌رود سولفید‏‌های آرسنیک با اندکی تاخیر زمانی پس از سولفید‏‌های فلزهای پایه در مرحله‏‌ پیدایش کانسنگ پدید آمده باشند. همراه با رآلگار و ارپیمنت، استیبنیت با بافت شعاعی و کلوفرم، گالن، اسفالریت، پیریت و به مقدار بسیار کم کالکوپیریت (به‏‌صورت میانبار) نیز دیده می‌شوند.

سولفید‏‌های آرسنیک در بیشتر موارد، سولفید‏‌ فلزهای پایه را دربر گرفته‏‏‌اند (شکل‏‌های 6- A، 6- B، 6- C، 6- E و 6- F). باریت نیز با بافت رشته‌ای و تیغه‌ای در نمونه‏‌‏‌های دستی شناسایی شده است. ازآنجایی‌که عنصرهای آرسنیک، آنتیموان و باریم به‌صورت عنصرهای ردیاب طلا در کانسار‏‌های اپی‏‌ترمال دیده می‌شوند، دو نمونه‏‌ از پهنة بالدرقانی (رآلگار در همراهی با استیبنیت) ‏‌برای شناسایی طلا تجزیة نقطه‏ای شدند. برپایة نقشة پراکندگی عنصر طلا در مقطع‌های صیقلی به روش SEM-EDS روشن شد رآلگار و استیبنیت در ساختار بلورین خود طلا دارند (شکل‏‌های 6- G و 6- H).

در بررسی نمونه استتیبنیت (با بافت نواری قشرگون و کلوفرم و گاه اسفروییدی) همراه با رآلگار و اسفالریت (شکل‏‌ 7- A) آشکار شد رآلگار طلای بیشتری دارد (شکل‏‌ 7- B). همان‏‌گونه‏‌که در بخش مرکزی شکل 7- A دیده می‏‌شود، استیبنیت با بافت کلوفرم، اسفالریت و رآلگار را دربر گرفته است؛ ازاین‏‌رو، پس از این کانی‏‏‌‏‌ها پدید آمده است. در برابر آن، استیبنیت با بافت شعاعی (شکل‏‌ 6- B) با کانی ارپیمنت فراگرفته شده است و این پدیده نشان‏‌دهندة تبلور استیبنیت پیش از ارپیمنت است. همراهی کانیایی و توالی تبلور کانی‏‏‌‏‌ها در کانسنگ‏‏‌‏‌های اصلی پهنه‏‏‌‏‌های بخیربولاغی و بالدرقانی به‏‌ترتیب در شکل‏‌های 8- A و 8- B نشان داده شده‏‌اند.


 

 

 

شکل‏‌ 6- تصویرهای میکروسکوپی از: A) رآلگار و ارپیمنت که اسفالریت، گالن و میانباری از کالکوپیریت را دربر گرفته‏‏‌اند؛ B) ارپیمنت که رآلگار و استیبنیت با بافت شعاعی را دربر گرفته است؛ C) استیبنیت با بافت کلوفرم در همراهی با مقادیر کمی از اسفالریت با بافت دانه‏‌ای بی‏‌شکل‏‌ که با رآلگار و ارپیمنت دربر گرفته شده‏‏‌اند؛ D) پیریت با بافت دانه‏‌ای نیمه‏‏‌شکل‏‌‏‏‌دار تا شکل‏‌دار و افشان درون سنگ میزبان؛ E) رآلگار با بافت تیغه‏‌ای در همراهی با درشت‌بلور ارپیمنت که اسفالریت را فرا گرفته است؛ F) اسفالریت و گالن که با ارپیمنت دربر گرفته شده‏‏‌اند؛ G) تصویر پس‏‏‌تابش الکترونی کانی‏‏‌‏‌های رآلگار و استیبنیت ‏‌برای بررسی حضور طلا؛ H) تصویر روبشی پرتوی ایکس شاخصه عنصر طلا در تصویر 6- G (نقطه‌های سفید پراکندگی طلا را نشان می‏‏‌دهند) (Orp: ارپیمنت؛ Rlg: رآلگار؛ Stb: استیبنیت؛ Sp: اسفالریت؛ Gn: گالن؛ Ccp: کالکوپیریت؛ Qtz: کوارتز؛ Cal: کلسیت؛ نام اختصاری کانی‏‏‌‏‌ها برگرفته از: Whitney and Evans (2010))

 

شکل‏‌ 7- A) تصویر پس تابش الکترونی و محل‏‏‌‏‌های تجزیة نقطه‌ای به روش SEM نمونه با کانی‏‏‌‏‌های استیبنیت، رآلگار و اسفالریت پهنة بالدرقانی؛ B) نمودار‏‌های طیف EDS برای نقاط نمایش‌داده‌شده در شکل 7- A (طیف EDS1 نشان‏‌دهندة رآلگار طلا‏‌دار است)

 

 

شکل‏‌ 8- همراهی کانیایی و توالی تبلور کانی‏‏‌ها در کانسار داغ‏‏‌دالی: A) پهنة بخیربولاغی؛ B) پهنة بالدرقانی


 

 

بررسی روند کانی‏‌سازی با به‏‌کارگیری داده‏‌‏‌های به‏‌دست‏‌آمده از حفاری اکتشافی، کانی‏‌سازی خاصی را در ژرفاهای بیشتر از 30 متر در پهنة بالدرقانی نشان نمی‌دهد. در بررسی‏‏‌‏‌های صحرایی روشن شد سنگ‏‏‌‏‌های درونگیر دچار دگرسانی‏‏‌‏‌های سیلیسی، آرژیلیک (رسی) و کربناتی شده‏‏‌اند و سنگ‏‏‌‏‌های آتشفشانی کنارِ پهنه‏‏‌‏‌های کانی‏‏‌سازی دگرسانی‏‌های اصلیِ سریسیتی و پروپیلیتی نشان می‏‌دهند (شکل 9).

 

 

 

شکل 9- A، B، C) نمایی از رخنمون سنگ‏‏‌‏‌های دیوریتی و آندزیتی همراه با موقعیت‏‏‌‏‌های اکتشافی کانسار داغ‏‏‌دالی؛ D، E) نمایی از دگرسانی رسی؛ F) نمایی از دگرسانی سیلیسی که در مجاورت دگرسانی رسی قرار گرفته است؛ G) نمایی از دگرسانی کربناتی به‏‌صورت رگه‏‌ای و رگچه‏ای از کلسیت؛ H) تصویر میکروسکوپی از آندزیت با دگرسانی سریسیتی در همراهی با کانی‏‏‌‏‌های کدر (پیریت)؛ I) تصویر میکروسکوپی از میکرودیوریت تا آندزیت با دگرسانی سریسیتی و پروپیلیتی (تصویرهای میکروسکوپی در نور عبوری وضعیت XPL هستند؛ Pl: پلاژیوکلاز؛ Ser: سریسیت؛ Amp: آمفیبول؛ Chl: کلریت؛ Ep: اپیدوت؛ Opq: کانی کدر؛ نام اختصاری کانی‏‏‌‏‌ها برگرفته از: Whitney and Evans (2010))


 

 

میانبار‏‌های سیال

برای به‌دست‌آوردن درجة دمای پیدایش کانسار و شناسایی میزان شوری سیال‌های کانه‏‌ساز، از سه رگه با پاراژنز‏‌های متفاوت نمونه‏‏‌برداری شد. کم‏‌بودن شمار نمونه‏‏‌‏‌ها به‌علت حجم کمابیش کم اکتشافات سطحی و عمقی و نبود دسترسی به رگه- رگچه‏‏‌‏‌های با پاراژنز مناسب و معرف کانی‏‏‌سازی است. نمونه‏‏‌‏‌های برگزیده عبارتند از: نمونة CBH.9 (رگة کوارتز همراه با اسفالریت گمانة عمق 65 متری پهنة بخیربولاغی)، نمونه DA.26 (رگة کوارتز همراه رآلگار و ارپیمنت پهنة بالدرقانی) و نمونة DA.20 (رگة باریت همراه رآلگار و ارپیمنت پهنة بالدرقانی).

بررسی‏‌های ریزدما‏‏‌سنجی روی شمار 51 میانبار سیال اولیه این نمونه‏‏‌‏‌ها انجام شدند. برپایة پارامتر‏‌های گوناگون مانند زمان پیدایش (Bodnar et al., 1985; Roedder, 1984) و فاز‏‌های درونی (Shepherd et al., 1985) میانبار‏‌های سیال رده‏‏‌بندی شدند. با بررسی‏‌های میکروسکوپی انجام‏‌شده روشن شد میانبار‏‌های سیال از دیدگاه شکل‏‌ ظاهری، به‏‌ترتیب فراوانی، شکل‏‌های کشیده، عدسی، کروی و نامنظم دارند (شکل 10).

الف) ریزدماسنجی میانبار‏‌های سیال: اندازه‏‏‌گیری‏‏‌‏‌های ریزدماسنجی میانبار‏‌های سیال در بلور‏‌های کوارتز (نمونه‏‏‌‏‌های CBH.9 و DA.26) و باریت (نمونه DA.20) کانسنگ‏‏‌‏‌های محدودة بررسی‌شده در دو مرحله سرمایش و گرمایش انجام شدند. ویژگی‏‏‌‏‌ها و پارامتر‏‌های اندازه‏‏‌گیری‌شده برای این نمونه‏‏‌‏‌ها در جدول 1 آورده شده‌اند. میانبار‏‌های سیال اولیه بررسی‏‌شده عموماً از نوع دو فازی (L+V) هستند و شاخص پرشدگی (L/L+V) آنها برابربا 60 تا 80 درصد است. این گروه از میانبار‏‌ها فراوان‏‏‌تر از گروه‌های دیگر هستند و به شکل کشیده و بی‏‏‌شکل‏‌ دیده می‏‏‌شوند.

 

 

 

شکل 10- تصویرهای میکروسکوپی از: A، B و C) میانبار‏‌های سیال اولیه دو فازی (L+V) شامل فاز گاز (V) و مایع آبگین (L) در بلور‏‌های کوارتز (رگة کوارتزی با کانی‏‌سازی سولفیدی فلزهای پایه)؛ D) میانبار‏‌های ثانویة ریز در بلور کوارتز؛ E و F) میانبار‏‌های ثانویة ریز به‏‌صورت خطی در بلور‏‌های باریت

 

 

جدول 1- ویژگی‏‏‌‏‌ها و پارامتر‏‌های اندازه‏‌گیری‌شده برای میانبار‏‌های سیال اولیه در نمونه‏‏‌‏‌های معرف پهنة بخیربولاغی (CBH.9) و پهنة بالدرقانی (DA.26 و DA.20) (LV: L+V Two phases fluid inclusion, P: Primary fluid inclusion; Qz: Quartz, Brt: Barite)

Th (total) (°C)

Salinity

(wt% NaCl equivalent)

Tm ice (°C)

Origin

Type

Size (μm)

Host mineral

Sample No.

No.

252

6.81

- 4.3

P

LV

10

Qz

CBH.9

1

240

6.81

- 4.3

P

LV

6

Qz

CBH.9

2

226

4.85

- 3.0

P

LV

16

Qz

CBH.9

3

182

6.22

- 3.9

P

LV

15

Qz

CBH.9

4

250

5.65

- 3.5

P

LV

8

Qz

CBH.9

5

240

6.81

- 4.3

P

LV

7

Qz

CBH.9

6

244

5.65

- 3.5

P

LV

7

Qz

CBH.9

7

197

6.37

- 4.0

P

LV

24

Qz

CBH.9

8

225

6.37

- 4.0

P

LV

10

Qz

CBH.9

9

207

5.32

- 3.3

P

LV

8

Qz

CBH.9

10

260

6.22

- 3.9

P

LV

8

Qz

CBH.9

11

260

5.65

- 3.5

P

LV

8

Qz

CBH.9

12

182

6.67

- 4.2

P

LV

10

Qz

CBH.9

13

174

6.67

- 4.2

P

LV

10

Qz

CBH.9

14

187

6.37

- 4.0

P

LV

10

Qz

CBH.9

15

198

6.15

- 3.2

P

LV

10

Qz

CBH.9

16

178

4.55

- 2.8

P

LV

14

Qz

CBH.9

17

174

4.85

- 3.0

P

LV

12

Qz

CBH.9

18

200

4.85

- 3.0

P

LV

8

Qz

CBH.9

19

208

4.55

- 2.8

P

LV

8

Qz

CBH.9

20

184

5.16

- 3.2

P

LV

9

Qz

CBH.9

21

214

4.55

- 2.8

P

LV

20

Qz

CBH.9

22

228

4.85

- 3.0

P

LV

16

Qz

CBH.9

23

191

5.32

- 3.3

P

LV

15

Qz

CBH.9

24

221

3.27

- 2.0

P

LV

10

Qz

DA- 26

25

210

2.79

- 1.7

P

LV

8

Qz

DA- 26

26

215

4.00

- 2.5

P

LV

8

Qz

DA- 26

27

200

2.46

- 1.5

P

LV

9

Qz

DA- 26

28

229

1.65

- 1.0

P

LV

8

Qz

DA- 26

29

234

4.85

- 3.0

P

LV

9

Qz

DA- 26

30

202

6.37

- 4.0

P

LV

10

Qz

DA- 26

31

183

4.85

- 3.0

P

LV

10

Qz

DA- 26

32

195

4.85

- 3.0

P

LV

7

Qz

DA- 26

33

205

6.37

- 4.0

P

LV

16

Qz

DA- 26

34

 210

3.27

- 2.0

P

LV

3

Qz

DA- 26

35

193

5.77

- 3.6

P

LV

8

Qz

DA- 26

36

185

6.37

- 4.0

P

LV

12

Qz

DA- 26

37

221

7.10

- 4.5

P

LV

13

Qz

DA- 26

38

204

10.48

- 7.0

P

LV

8

Qz

DA- 26

39

177

6.30

- 3.9

P

LV

8

Brt

DA- 20

40

174

4.86

- 3.0

P

LV

7

Brt

DA- 20

41

145

4.10

- 2.5

P

LV

10

Brt

DA- 20

42

198

5.63

- 3.5

P

LV

8

Brt

DA- 20

43

177

2.50

- 1.5

P

LV

8

Brt

DA- 20

44

152

5.63

- 3.5

P

LV

8

Brt

DA- 20

45

171

2.50

- 1.5

P

LV

7

Brt

DA- 20

46

186

4.10

- 2.5

P

LV

6

Brt

DA- 20

47

170

4.86

- 3.0

P

LV

10

Brt

DA- 20

48

174

4.86

- 3.0

P

LV

12

Brt

DA- 20

49

145

4.86

- 3.0

P

LV

8

Brt

DA- 20

50

180

4.55

- 2.8

P

LV

8

Brt

DA- 20

51


 

 

دمای نخستین ذوب قطعة یخ (دمای یوتکتیک) به‏‌دست‌آمده برای نمونة CBH.9 برابربا 30- تا 40- درجة سانتیگراد، برای نمونة DA.26 برابربا 21- تا 35- درجة سانتیگراد و برای نمونة DA.20 برابربا 30- تا 38- درجة سانتیگراد است. این مقدارهانشان می‌دهند سیال گرمابی افزون‏‌بر نمک‏‌طعام، نمک‏‏‌‏‌های محلول دیگری مانند MgCl2 (Shepherd et al., 1985; Hurai et al., 2015) نیز داشته است. برای به‌دست‌آوردن شوری میانبار‏‌های سیال، دمای ذوب آخرین قطعة یخ (Tm ice) و برپایة یافته‏‏‌های Bodnar (2003) به‌کار برده شد. دما‏‌های آخرین نقطة ذوب یخ میانبار‏‌های سیال (Tm ice) برای نمونة CBH.9 از 8/2- تا 3/4- درجة سانتیگراد در سیستم H2O-NaCl متغیر هستند. این مقدارها با شوری در بازة 55/4 تا 81/6 (میانگین: 68/5) درصدوزنی معادل نمک‏‌طعام همخوانی دارند (Shepherd et al., 1985). در هنگام مرحلة گرمایش، همة میانبار‏‌های سیال در نمونة CBH.9 به فاز مایع همگن شده‏‏‌اند. دما‏‌های همگن‏‌شدن این میانبار‏‌ها در بازة 174 تا 260 (میانگین: 5/212) درجة سانتیگراد بوده است (شکل‏‌های 11- A و 11- B). دما‏‌های آخرین نقطة ذوب یخ میانبار‏‌های سیال در نمونة DA.26، از 0/1- تا 0/7- درجه سانتیگراد متغیر بوده است و با شوری در بازة 65/1 تا 48/10 (میانگین 95/4) درصدوزنی معادل نمک‏‌طعام همخوانی دارد. دما‏‌های همگن‏‌شدن میانبار‏‌های این نمونه از 185 تا 234 (میانگین 1/207) درجة سانتیگراد متغیر است (شکل‏‌های 12- A و 12- B). دما‏‌های آخرین نقطه ذوب یخ میانبار‏‌های سیال در نمونة DA.20، از 5/1- تا 9/3- درجة‏‏‌ سانتیگراد متغیر بوده است و با شوری‏‌ برابربا 5/2 تا 3/6 (میانگین 15/4) درصدوزنی معادل نمک‏‌طعام همخوانی دارد. دما‏‌های همگن‏‌شدن میانبار‏‌های این نمونه نیز از 145 تا 198 (میانگین 75/170) درجة‏‏‌ سانتیگراد متغیر است (شکل‏‌های 12- C و 12- D).

 

 

 

شکل‏‌ 11- A) نمودار هیستوگرام شوری میانبار‏‌های سیال اولیه؛ B) دمای همگن‏‌شدن میانبار‏‌های سیال نخستین در کانی کوارتز در نمونة CBH.9 با پاراژنز کوارتز- اسفالریت در پهنة بخیربولاغی

 

شکل‏‌ 12- A، B) نمودار‏‌های هیستوگرام شوری و دمای همگن‏‌شدن میانبار‏‌های سیال اولیه در کانی کوارتز در نمونة DA-26 با پاراژنز کوارتز- رآلگار- ارپیمنت؛ C، D) نمودار‏‌های هیستوگرام شوری و دمای همگن‏‌شدن میانبار‏‌های سیال نخستین در کانی باریت در نمونة DA-20 با پاراژنز باریت- رآلگار- ارپیمنت پهنة بالدرقانی

 

 

ب) تفسیر داده‏‏‌‏‌های به‌دست‌آمده از بررسی میانبار‏‌های سیال: برپایة نمودار شوری دربرابر دمای همگن‏‌شدن میانبار‏‌های سیال نخستین (Wilkinson, 2001)، چگالی میانبار‏‌های سیال در نمونه‏‏‌‏‌های CBH.9 و DA-26 در محدودة 1- 8/0 گرم‌برسانتیمترمکعب و چگالی میانبار‏‌های سیال نمونه DA-20 در محدودة 1- 9/0 گرم‌برسانتیمترمکعب جای گرفته‌اند (شکل‏‌های 13- A، 13- B و 13- C). برپایة چگالی به‏‌دست‌آمده و پیاده‌کردن آن در نمودار چگالی سیال در برابر دمای همگن‏‌شدن و ‏‌همچنین، با درنظرگرفتن مقدارهای شوری، دست‌کم فشار به‌دام‌افتادن میانبار‏‌های سیال به‏‌دست آورده می‌شود (Fisher, 1976). از آنجایی‌که دما‏‌های همگن‏‌شدن میانبار‏‌های سیال از 145 تا 260 درجة سانتیگراد متغیر است، فشار‏‌های به‌دست‌آمده در محدودة کمتر از 50 بار هستند (شکل‏‌ 13- D). برپایة میانگین دمای همگن‏‌شدن و شوری میانبار‏‌های سیال نخستین و محدودة فشار کمتر از 50 بار، ژرفای به‏‌دام‏‌افتادن میانبار‏‌های سیال نخستین در پهنة بخیربولاغی نزدیک به 220 متر و در پهنة بالدرقانی برابربا 85 تا 190 متر برآورد شد (شکل‏‌های 13- E و 13- F).

سازوکار اصلی کانی‏‏‌سازی که شرایط سیال کانه‏‏‌دار و ناپایداری کمپلکس‏‏‌‏‌های بی‏‏‌سولفیدی (شکل‏‌ 13- G) و نهشت ماده معدنی را تغییر داده است، از نمودار دو متغیره شوری در برابر دمای همگن‏‌شدن میانبار‏‌های سیال به‏‌دست آورده می‌شود (شکل‏‌ 13- H). برپایة روند تکاملی سیال کانه‏‏‌دار در این نمودار گمان می‌رود آمیختگی (mixing) دو سیال (احتمالاً سیال ماگمایی با دما و شوری بالا و سیال جوی با دما و شوری کم) همراه با فرایند رقیق‏‏‌شدگی سیال در نزدیکی سطح زمین (Surface fluid Dilution)، عامل نهشت و کانی‏‏‌سازی روی- سرب (± طلا) در کانسار داغ‏‏‌دالی تکاب بوده است.

 

 

 

شکل‏‌ 13- A، B، C) نمودار دمای همگن‌شدن- شوری نشان‏‌دهندة چگالی سیال برپایة g.cm- 3 برای میانبار‏‌های سیال اولیه نمونه‏‏‌‏‌های CBH (پهنة بیخیربولاغی)، DA.20 و DA.26 (پهنة بالدرقانی)؛ D) نمودار دمای همگن‌شدن- چگالی نشان‏‌دهندة فشار به‏‌دام‏‌افتادن میانبار‏‌های سیال اولیه (نمودار‏‌ها برگرفته از: Fisher (1976))؛ E) نمودار ژرفا در برابر دمای همگن‏‌شدن (Bodnar et al. 2014) به همراه بازة دمای همگن‏‌شدن میانبار‏‌های سیال اولیه؛ F) نمودار دمای همگن‌شدن- فشار- ژرفای به‌دام‌افتادن میانبار‏‌های سیال اولیه (Cunningham, 1978)؛ G) نمودار شوری در برابر دمای همگن‏‌شدن میانبار‏‌های سیال برخی کانسار‏‌های گرمابی و محدودة کمپلکس‏‏‌‏‌های حمل‌کننده فلزها (Large et al., 1998; Corbett, 2002) کانسار روی- سرب (± طلا) داغ‏‏‌دالی؛ H) الگوی تغییرات و روند تکاملی سیال کانه‏‏‌دار در نمودار دو متغیره دمای همگن‏‌شدن در برابر شوری همراه با مسیر‏‌های تئوریک تغییرات شوری و دمای همگن‏‌شدن برای شناسایی ساز و کار پیدایش ذخایر گوناگون گرمابی (Wilkinson, 2001)


 

 

برپایة مقدارهای شوری و دمای همگن‏‌شدن میانبار‏‌های سیال و پیاده‏‌کردن این مقادیر در نمودار پیشنهادیِ Wilkinson (2001)، موقعیت کانسار روی- سرب (± طلا) داغ‏‏‌دالی تکاب در محدودة کانسار‏‌های اپی‏‏‌ترمال است‏‌ (شکل 14).

 

زمین‏‌شیمی

برپایة داده‏‌‏‌های تجزیه‏‌ای 32 عنصری (به روش ICP- OES) برای پهنه‏‏‌‏‌های بخیربولاغی و بالدرقانی، تصحیح و حذف داده‏‌‏‌های سنسورد (برای مقدارهای کمتر از آستانة آشکارسازی دستگاه با جایگزینی نسبت 3/4 مقدار آن و برای مقدارهای بیشتر از آستانة آشکارسازی دستگاه با جایگزینی 4/3 مقدار) انجام شد. در پایان، 13 عنصر برای بررسی‏‏‌‏‌های آماری دو متغیره و چندمتغیره برگزیده شدند (جدول 2).

 

 

 

شکل‏‌ 14- جایگاه میانبار‏‌های سیال اولیه کانسار روی- سرب داغ‏‏‌دالی در نمودار دمای همگن شدن- شوری برای تیپ‏‏‌‏‌های گوناگون کانساری (برگرفته از: Wilkinson (2001))

 

جدول 2- داده‌های تجزیه شیمیایی شماری از عنصرها (همة عنصرها برپایة ppm؛ طلا برپایة ppb) در کانسنگ‏‏‌‏‌های پهنه‏‏‌‏‌های بخیربولاغی و بالدرقانی به روش ICP-OES

پهنة بخیربولاغی

Au

Ba

Cr

Sb

As

Mn

Co

Ni

Ag

Zn

Pb

Cu

Mo

Sample No.

213

45

8

4

928

527

3

3

0.4

73

36

96

5

BKH.1

50

1094

4333

275

> 10000

5033

347

6347

< 0.3

4807

125

22

1

BKH.2

347

824

174

246

6762

357

26

285

17.9

616

257

267

1

BKH.3

71

361

145

47

3277

750

13

147

0.3

545

405

5

< 1

BKH.4

19

200

4

10

517

11241

2

2

< 0.3

675

81

23

5

BKH.5

32

637

13

34

721

9750

4

14

< 0.3

168

15

15

7

BKH.6

27

332

4

< 3

57

3559

12

4

< 0.3

98

17

2

< 1

BKH.7

18

333

25

4

39

316

2

11

< 0.3

25

436

11

28

BKH.8

9

80

55

< 3

26

383

3

17

< 0.3

 18

9

24

52

BKH.9

29

640

1714

142

5532

1217

73

1895

< 0.3

3122

996

214

1

BKH.10

35

668

1749

151

5631

1238

74

1926

< 0.3

3181

1021

217

< 1

BKH.11

947

2636

5

377

> 10000

445

2

3

5.7

397

16

8

2

BKH.12

165

440

11

106

1848

1409

3

10

2.9

167

18

9

3

BKH.13

794

166

173

3

22

721

10

24

0.5

148

31

125

11

BKH.14

جدول 2- ادامه

پهنة بخیربولاغی

Au

Ba

Cr

Sb

As

Mn

Co

Ni

Ag

Zn

Pb

Cu

Mo

Sample No.

43

308

722

24

799

575

60

1184

0.3

400

35

10

1

BKH.15

77

1772

1112

76

3814

11059

323

5457

0.5

1081

67

69

2

BKH.16

91

570

800

93

2696

7834

160

3734

1

920

53

31

1

BKH.17

136

298

583

130

2999

9138

120

3464

0.7

1063

83

5

1

BKH.18

95

518

619

75

2994

6907

133

2608

0.8

340

53

21

1

BKH.19

461

325

1100

86

2972

7389

198

4039

1

365

17

29

2

BKH.20

794

166

173

3

22

721

10

24

0.5

148

31

125

11

BKH.21

176

170

86

580

4397

5696

168

2019

3.4

> 10000

1328

42

7

BKH.22

171

159

136

465

6637

3535

104

1455

5.9

> 10000

2694

182

4

BKH.23

230

317

88

526

5584

2577

39

1183

8.5

> 10000

2342

131

6

BKH.24

197

159

136

465

6637

3535

104

1455

10.1

> 10000

1500

49

15

BKH.25

189

1227

55

396

3473

3080

56

790

8.5

> 10000

1765

55

16

BKH.26

100

1853

25

274

1907

11796

47

1644

9.9

> 10000

2218

20

7

BKH.27

794

166

173

3

22

721

10

24

0.5

147

31

125

11

BKH.28

88

2369

15

103

1950

5017

18

776

2.2

> 10000

172

6

10

BKH.29

129

1241

24

157

2387

6658

30

1506

2.1

> 10000

175

10

9

BKH.30

125

1253

220

202

4601

14465

132

3008

4.6

> 10000

334

29

15

BKH.31

44

155

314

40

1124

2357

44

1025

0.4

> 10000

20

17

1

BKH.32

48

167

315

91

1843

3625

78

1233

5.0

> 10000

> 10000

23

4

BKH.33

27

137

311

12

2111

2118

64

753

0.6

4918

45

48

5

BKH.34

52

151

1139

59

3120

3574

81

1895

0.4

> 10000

73

27

12

BKH.35

59

107

666

66

838

320

13

186

0.4

2596

186

5

1

BKH.36

40

398

1759

67

4522

4885

221

3104

0.8

6432

238

53

< 1

BKH.37

166

234

31

22

2029

305

9

85

3.1

1884

328

50

3

BKH.38

334

243

27

17

1380

123

5

57

3.1

3027

1669

44

2

BKH.39

1266

451

109

295

4639

1088

57

583

25.4

> 10000

5749

69

15

BKH.40

521

1414

284

960

6862

1373

71

936

22.2

> 10000

1715

140

36

BKH.41

80

1805

36

139

518

1065

49

108

5.5

6399

454

24

3

BKH.42

286

337

58

847

9316

4174

209

2327

4.3

> 10000

532

29

64

BKH.43

269

413

49

767

6430

3147

177

3002

3.0

> 10000

275

10

50

BKH.44

107

191

30

327

3051

3481

135

3255

0.9

> 10000

167

4

24

BKH.45

122

248

330

772

6297

2963

227

3094

1.1

> 10000

358

30

66

BKH.46

597

572

54

566

3482

849

41

1230

8.7

> 10000

3358

29

48

BKH.47

525

902

144

189

2405

2411

54

1132

5.2

> 10000

408

10

8

BKH.48

2675

55

75

156

5812

416

8

306

55.9

8089

> 10000

46

36

BKH.49

239

238

307

149

3854

5339

135

1966

6.4

> 10000

543

22

4

BKH.50

442

108

308

210

5643

5765

164

2316

8.7

> 10000

188

31

2

BKH.51

269

74

302

81

3919

3979

71

1027

3.4

6758

101

9

1

BKH.52

244

86

370

103

5325

5113

110

1657

1.1

6914

161

16

1

BKH.53

199

112

320

103

3607

3515

82

1247

1.4

4521

140

5

2

BKH.54

794

166

173

3

22

721

10

24

0.5

148

31

125

11

BKH.55

85

214

114

30

1814

3571

29

511

0.8

5313

134

31

3

BKH.56

145

209

280

66

3717

6661

70

1601

3

> 10000

166

30

6

BKH.57

124

189

82

18

2416

8682

51

925

2.2

7146

345

44

2

BKH.58

163

166

129

34

4297

7160

123

1838

2.4

> 10000

207

66

4

BKH.59

110

221

323

197

7024

8875

425

5754

5

> 10000

2089

35

24

BKH.60

167

252

786

105

6160

4649

361

2163

1.9

> 10000

367

30

8

BKH.61

257

305

1179

131

> 10000

5519

380

2177

2.2

> 10000

2.39

23

5

BKH.62

52

214

1427

193

> 10000

3206

469

3764

0.6

> 10000

411

65

6

BKH.63

38

253

4838

512

> 10000

3176

562

6891

0.5

> 10000

240

5

4

BKH.64

جدول 2- ادامه

پهنة بخیربولاغی

Au

Ba

Cr

Sb

As

Mn

Co

Ni

Ag

Zn

Pb

Cu

Mo

Sample No.

41

321

998

67

2564

471

39

577

0.3

2509

78

31

3

BKH.65

38

127

554

110

3952

2484

99

2206

1.5

7023

101

343

8

BKH.66

109

152

506

181

5271

7104

138

3143

22

4770

292

58

9

BKH.67

57

116

432

39

3824

3255

109

1385

2.3

948

26

46

4

BKH.68

875

56

54

862

1594

485

13

401

3.9

3088

756

22

4

BKH.69

310

211

143

39

3642

10173

37

785

0.6

714

86

20

< 1

BKH.70

400

95

233

47

4767

14355

49

1076

1.0

1814

117

29

< 1

BKH.71

420

111

203

59

2694

9075

55

1266

0.6

571

99

4

< 1

BKH.72

250

54

297

64

4004

6320

85

1704

0.6

1214

312

3

< 1

BKH.73

150

34

285

102

2794

3742

94

1881

0.3

1474

286

3

< 1

BKH.74

340

33

242

70

2377

4363

79

1756

0.3

993

196

3

< 1

BKH.75

250

133

396

261

2471

640

28

895

4.7

7797

2711

48

4

BKH.76

380

146

354

224

2427

972

32

883

4.3

> 10000

2811

43

4

BKH.77

140

227

254

122

2111

1051

43

930

3.3

> 10000

2053

46

5

BKH.78

150

454

16

32

364

822

7

77

< 0.3

2136

82

32

1

BKH.79

40

249

9

13

324

578

5

52

< 0.3

1594

39

13

1

BKH.80

60

47

8

8

162

333

4

57

< 0.3

451

19

8

1

BKH.81

 

جدول 2- ادامه


جپهنة بالدرقانی

Au

Ba

Cr

Sb

As

Mn

Co

Ni

Ag

Zn

Pb

Cu

Mo

Sample No.

947

2636

5

377

> 10000

445

2

3

5.7

397

16

8

2

BGH.1

165

440

11

106

1848

1409

3

10

2.9

167

18

9

3

BGH.2

261

1223

3

410

3854

8136

6

8

3.1

920

34

11

3

BGH.3

2000

376

8

180

1634

7771

2

11

2.7

598

58

11

3

BGH.4

48

589

12

218

7326

7568

7

23

4.5

1388

133

41

2

BGH.5

136

617

5

129

4560

403

2

3

8.5

682

272

22

2

BGH.6

53

145

4

85

2313

1250

5

7

3.9

538

113

11

3

BGH.7

341

36

9

> 2000

8528

345

1

9

61.4

6301

1803

74

1

BGH.8

157

48

5

1068

> 10000

309

6

15

19

118

83

85

2

BGH.9

292

796

4

820

> 10000

427

3

5

1

549

17

7

3

BGH.10

15

1302

8

1628

1834

202

1

4

1.1

264

176

4

3

BGH.11

54

20

5

270

8189

3386

9

15

0.3

166

6

4

7

BGH.12

805

9

5

> 2000

> 10000

4997

7

13

0.9

1281

158

10

4

BGH.13

< 2

163

175

5

21

688

10

24

0.4

146

29

123

12

BGH.14

64

24

17

> 2000

2279

367

2

17

13.9

502

85

29

1

BGH.15

76

117

8

1809

2855

3757

5

11

2

596

41

6

1

BGH.16

61

153

9

> 2000

685

835

1

5

6.9

251

67

16

< 1

BGH.17

17

303

11

> 2000

745

1818

3

8

40.5

974

1838

47

1

BGH.18

66

71

7

534

1964

669

6

10

0.5

185

21

5

1

BGH.19

55

19

6

> 2000

9

3031

1

9

50

1701

4

146

< 1

BGH.20

62

167

7

> 2000

2706

3821

1

4

16.5

953

389

31

< 1

BGH.21

40

869

9

1863

7179

12125

9

13

9.7

1747

264

26

2

BGH.22

< 2

672

12

7

217

10161

16

105

< 0.3

295

11

7

2

BGH.23

 


 

 

عنصرهای Zn، Pb، As، Sb، Au، Mn و Ba فراوانی کمابیش بالایی دارند؛ اما فراوانی عنصرهای دیگر کم است. میانگین عیار عنصرهای Zn و Pb در پهنة بخیربولاغی به‏‌ترتیب برابربا ppm1/6581 و ppm93/913 و در پهنة بالدرقانی به‏‌ترتیب برابربا ppm57/891 و ppm67/267 است. میانگین عیار عنصرهای Au، As و Sb نیز در پهنة بخیربولاغی به‏‌ترتیب برابربا ppb83/261، ppm83/3720 و ppm27/181 و در پهنة بالدرقانی به‏‌ترتیب برابربا ppb59/269، ppm29/5326 و ppm19/1214 بوده است. میانگین غلظت Mn و Ba در پهنة بخیربولاغی به‏‌ترتیب برابربا ppm96/3924 و ppm15/444 و در پهنة بالدرقانی به‏‌ترتیب برابربا ppm81/2891 و ppm14/481 به‌دست آورده شده است.

 

بررسی‏‌‏‌های آماری دومتغیره و چندمتغیره: درک درست از چگونگی پراکندگی عنصرهای گوناگون در یک ناحیة معدنی نیازمند پارامترهایی است که برپایة آنها امکان یافتن ارتباط زایشی میان عنصرها و کانی‏‌سازی فراهم خواهد شد. در این میان، پارامتر‏‌های ضریب همبستگی به‌علت نبود وابستگی به واحد اندازه‏‌گیری بهترین گزینه به‌شمار می‌روند (Rollinson, 1993).

جدول ماتریسی پیرسون برای تفسیر رابطة میان جفت عنصرها برگزیده شد. ضریب همبستگی 1 تا 6/0 نشان‏دهندة همبستگی قوی میان دو عنصر، ضریب 6/0 تا 4/0 نشان‏دهنده همبستگی متوسط و ضریب همبستگی کمتر از 4/0 نشان‏‌دهندة ارتباط اندک است. ضریب‌های همبستگی میان عنصرهای پهنة بخیربولاغی (جدول 3) نشان می‏‌دهد میان عنصرهای طلا- نقره، سرب- نقره، نیکل- کبالت، نیکل- کروم و کبالت- کروم همبستگی قوی و میان عنصرهای سرب- طلا، آرسنیک- آنتیموان، آرسنیک- نیکل، آنتیموان- مولیبدنیم و آرسنیک- کروم همبستگی متوسطی برپاست. همبستگی مثبت طلا و نقره با سرب، آرسنیک و آنتیموان شاید نشان‏‌دهندة همراهی عنصرهای طلا و نقره با کانی‏‏‌‏‌های رآلگار، ارپیمنت، استیبنیت و گالن باشد.

در پهنة بالدرقانی، بیشترین همبستگی مثبت میان سرب- نقره، روی- نقره، سرب- روی، مولیبدنیم- کروم، مس- کروم و نیکل- کبالت دیده می‌شود. همبستگی نقره با سرب و روی نشان‏‌دهندة همراهی این عنصر با کانی‏‏‌‏‌های گالن و اسفالریت است. میان عنصرهای نقره- آنتیموان، سرب- آنتیموان، مس- نیکل، مس- نقره و نیکل- کروم همبستگی‏‌‏‌های مثبت متوسطی برپاست. همبستگی مثبت میان مس- نیکل، نیکل- کبالت، مس- کروم و نیکل- کروم به احتمال بالا در ارتباط با گذر سیال گرمابی کانه‏‏‌دار از سرپانتینیت شیست واحد ایمان‏‏‌خان (منتسب به نئوپروتروزوییک- کامبرین) در 3 کیلومتری خاور تا جنوب‏‏‌خاوری محدودة کانسار داغ‏‏‌دالی است (Alipour, 2014). همبستگی‏‏‌‏‌های منفی متوسط میان مس- منگنز در پهنة بخیربولاغی و مولیبدنیم- آنتیموان در پهنة بالدرقانی نشان‏‌دهندة تفاوت ژرفای پیدایش کانی‏‏‌‏‌های حامل این عنصرهاست؛ به‏‌گونه‏‌ای‏‌که کانی‏‏‌‏‌های هیپوژن مس و مولیبدنیم در ژرفای بیشتری نسبت به آنتیموان و منگنز نهشت پیدا می‏‏‌کنند.

در پهنة بالدرقانی، طلا با هیچکدام از عنصرها همبستگی نشان نداده است (جدول 4). این پدیده چه‌بسا پیامد عیار کم آن باشد. دیگر همبستگی‏‏‌‏‌های مثبت در پهنه‏‏‌‏‌های بخیربلاغی و بالدقانی طبیعی هستند و برپایة کم‏‌بودن مقدار غلظت آنها شاید این پدیده پیامد تغییرات سنگ‌شناسی آنها باشد و اساساً همبستگی مهم دیگری که پیامد کانه‏‌زایی درون منطقه برشمرده شود، دیده نشده است.


 

 

جدول 3- نتایج محاسبه ضریب‌های همبستگی رتبه‏ای پیرسون برای عنصرهای کانه‏‌ساز در پهنة بخیربولاغی

Au

Ba

Cr

Sb

As

Mn

Co

Ni

Ag

Zn

Pb

Cu

Mo

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1.00

Mo

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1.00

- 0.03

Cu

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1.00

0.04

0.19

Pb

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1.00

0.31**

- 0.04

0.34*

Zn

 

 

 

 

 

 

 

 

1.00

0.26*

0.68**

0.15

0.28*

Ag

 

 

 

 

 

 

 

1.00

- 0.10

0.31**

- 0.09

- 0.06

0.07

Ni

 

 

 

 

 

 

1.00

0.87**

- 0.10

0.38

- 0.80

- 0.08

0.09

Co

 

 

 

 

 

1.00

0.30**

0.44**

- 0.12

- 0.10

- 0.15

- 0.24*

- 0.14

Mn

 

 

 

 

1.00

0.12

0.72**

0.60**

0.19

0.39**

0.04

0.09

0.14

As

 

 

 

1.00

0.46**

0.10

0.25*

0.25*

0.28*

0.51

0.14

0.07

0.57**

Sb

 

 

1.00

0.06

0.57**

0.04

0.67**

0.69**

- 0.16

0.05

- 0.10

0.06

- 0.18

Cr

 

1.00

0.02

0.21

0.19

0.13

- 0.01

0.05

0.12

0.15

- 0.05

- 0.01

0.02

Ba

1.00

- 0.02

- 0.20

0.16

0.07

0.23*

- 0.21

- 0.24*

0.73*

- 0.01

0.53**

0.09

0.22*

Au

* Correlation is significant at the 0.05 level (2- tailed)

** Correlation is significant at the 0.01 level (2- tailed)

 

جدول 4- نتایج محاسبه ضریب‌های همبستگی پیرسون برای عنصرهای پهنة بالدرقانی

Au

Ba

Cr

Sb

As

Mn

Co

Ni

Ag

Zn

Pb

Cu

Mo

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1.00

Mo

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1.00

0.42

Cu

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1.00

0.35

- 0.28

Pb

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1.00

0.71**

0.29

- 0.24

Zn

 

 

 

 

 

 

 

 

1.00

0.78**

0.93**

0.46*

- 0.36

Ag

 

 

 

 

 

 

 

1.00

- 0.01

- 0.02

- 0.15

0.55*

0.52*

Ni

 

 

 

 

 

 

1.00

0.70**

- 0.36

- 0.18

- 0.30

0.27

0.62**

Co

 

 

 

 

 

1.00

0.43

0.27

- 0.19

0.10

- 0.13

- 0.18

- 0.03

Mn

 

 

 

 

1.00

0.03

0.16

- 0.01

0.06

0.21

- 0.06

- 0.01

- 0.04

As

 

 

 

1.00

- 0.01

- 0.04

- 0.35

- 0.17

0.54*

0.40

0.51*

0.06

- 0.46*

Sb

 

 

1.00

- 0.22

- 0.29

- 0.15

0.42

0.55**

- 0.12

- 0.12

- 0.08

0.71**

0.80**

Cr

 

1.00

- 0.14

- 0.28

0.28

0.08

- 0.19

- 0.40

- 0.21

- 0.13

- 0.17

- 0.29

- 0.07

Ba

1.00

0.24

- 0.15

- 0.17

0.21

0.26

- 0.22

- 0.10

- 0.09

0.05

- 0.10

- 0.21

- 0.01

Au

*Correlation is significant at the 0.05 level (2- tailed)

**Correlation is significant at the 0.01 level (2- tailed)

 

 

در بررسی‏‏‌‏‌های آماری چندمتغیره، روش تحلیل خوشه‏‌ای (Cluster Analysis) به‌کار برده شد. هدف در تحلیل خوشه‏‌ای، دستیابی به ملاکی برای دسته‏‌بندی هرچه بهتر متغیر‏‌ها یا نمونه‏‌‏‌ها برپایة تشابه هرچه بیشتر درون‏گروهی و اختلاف هرچه بیشتر میان‏گروهی است. این ویژگی کمک می‏‌کند متغیر‏‌ها به‏‌صورت خوشه‏‌هایی دسته‏‌بندی شوند که بیشترین تشابه ممکن را درون خود و بیشترین اختلاف را میان خود دارند. روش‏‌‏‌های گوناگونی برای خوشه‏‌بندی داده‏‌‏‌ها پیشنهاد شده‌اند. یکی از این روش‏‌ها، روش اتصال (Linkage) است که در آن به‏‌ترتیب (نمونه‏‌‏‌ها و متغیرها) با شباهت بیشتر با روش بازگی به هم متصل می‏‌شوند. همة روش‏‌‏‌های خوشه‏‌بندی برپایة ماتریس شباهت‏‌‏‌ها هستند. در مرحله نخست، دو نمونه و یا دو متغیری که بیشترین شباهت را دارند به‌هم پیوند داده می‏‌شوند. در هر تکرار، شبیه‏‌ترین زوج خوشه‏‌‏‌ها به هم پیوند داده می‏‌شوند. نتیجة بررسی‏‏‌‏‌های آماری چندمتغیره به روش تحلیل خوشه‏‌ای عنصرهای کانه‏‌ساز پهنة بیخیربولاغی در شکل‏‌ 15 آورده شده است. برپایة این نمودار نتایج زیر به‌دست آمدند:

- گروه نخست دربردارندة عنصرهای مس، سرب، طلا و نقره است. مس و سرب از اصلی‏‌ترین عنصرهای سازندة کانی‏‌‏‌های کالکوپیریت و گالن در این محدوده هستند و طلا چه‏‌بسا در ساختار پیریت جانشین شده باشد. نقره فاز کانیایی مستقلی را پدید نیاورده است؛

- گروه دوم دربردارندة عنصرهای روی، آنتیموان و مولیبدنیم است. روی و آنتیموان به‏‌ترتیب به‏‌صورت کانی‏‌‏‌های اسفالریت و استیبنیت دیده می‌شوند و مولیبدنیم فاز کانیایی مستقلی را پدید نیاورده است. عنصرهای گروه نخست و دوم در مجموع دربردارندة عنصرهای کانه‏‌ساز پلی‏‌متال در محدودة بررسی‏‌شده هستند؛

- گروه سوم دربردارندة منگنز و باریم است و منگنز به‏‌صورت اکسید‏‌های منگنز در سطح و باریم به‏‌صورت کانی باریت در نتایج XRD نمونه‏‏‌‏‌های پهنة بخیربولاغی گزارش شده‌اند؛

- گروه چهارم دربردارندة آرسنیک، کروم، کبالت و نیکل است. این عنصرهای فاز کانیایی مستقلی را پدید نمی‏‌آورند؛ اما شاید در ساختار کانی‏‌هایی مانند گالن، اسفالریت و پیریت جای گرفته‏‌ باشند.

 

 

شکل‏‌ 15- نمودار خوشه‏‌ای عنصرهای کانه‏‏‌ساز پهنة بخیربولاغی

 

نمودار خوشه‏‌ای حاصل از تحلیل خوشه‏‌ای داده‏‌‏‌های مربوط به پهنة بالدرقانی نیز در شکل‏‌ 16 نشان داده شده است. برپایة این نمودار نتایج زیر به‏‌دست آمده‌اند:

 

 

شکل‏‌ 16- نمودار خوشه‏‌ای عنصرهای کانه‏‏‌ساز مربوط به پهنة بالدرقانی

 

- سرب، نقره، روی و آنتیموان از عنصرهای گروه نخست هستند. حضور سرب و روی و آنتیموان به‏‌ترتیب با حضورکانی‏‌‏‌های گالن و اسفالریت و استیبنیت توجیه می‏‌شود و نقره فاز کانیایی مستقلی را پدید نیاورده است؛

- آرسنیک، منگنز، طلا و باریم از عنصرهای گروه دوم هستند. آرسنیک در این محدوده به‏‌صورت کانی‏‌‏‌های رالگار و ارپیمنت دیده می‌شود. باریم نیز به‏‌صورت باریت همراه با کانی‏‌‏‌های یادشده دیده شد. منگنز و طلا فاز کانیایی مستقلی را پدید نیاورده‏‌اند؛ اما در بررسی‏‌‏‌های میکروسکوپ الکترونی طلا در رآلگار دیده شد؛

- نیکل، کبالت و کروم از عنصرهای گروه سوم هستند که به کانی‏‌سازی خاصی ارتباط ندارد؛

- گروه چهارم دربردارندة عنصر مس است که چه‏‌بسا کانی‏‌سازی اندکِ کالکوپیریت را نشان می‏‌دهد.

 

نتیجه‏گیری

برپایة محدوده شوری و دمای همگن‏‌شدن میانبار‏‌های سیال اولیه پهنه‏‏‌‏‌های بخیربولاغی و بالدرقانی در نمودار Wilkinson (2001) تیپ کانسار در محدوده ذخایر اپی‏ترمال جای می‏‏‌گیرد. وجود کانسار‏‌های طلا (±آرسنیک) تیپ کارلین زرشوران (Mehrabi et al., 1999) و آق‏‏‌دره (Rahimsouri et al., 2013) و دیگر کانی‏‏‌سازی مرتبط و ‏‌همچنین، چشمه‏‏‌‏‌های گوگردی و نهشته‏‏‌‏‌های گستردة تراورتن در جنوب محدودة کانسار داغ‏‏‌دالی نشان‏‌دهندة فعالیت قوی سیستم‏‏‌های زمین‏‏‌گرمایی در شمال تکاب هستند. برپایة اطلاعات زمین‏‏‌شناسی گمان می‌رود موتور حرارتی این سیستم گرمابی، گنبد‏‌های نیمه‏‌ژرف با ترکیب بیشتر آندزیتی میوسن باشند.رگه‏‏‌‏‌های سیلیسی کانی‏‏‌سازی‏‌شده، حفره‏‌های بلوردار، بافت‏‏‌‏‌های پرکننده فضا‏‌های خالی به‏‌صورت رگه‏‏‌‏‌های نامنظم، بافت نواری قشرگون و بافت کلوفرم در کانسنگ‏‏‌‏‌های کانسار داغ‏‏‌دالی از ویژگی‏‏‌هایی هستند که بیشتر در کانسار‏‌های اپی‏‌ترمال دیده شده‌اند (Taylor, 2007). نتایج بررسی‏‏‌‏‌های آماری دو متغیره (همبستگی مثبت میان عنصرها) و چندمتغیره (تحلیل خوشه‏‏‌ای) داده‏‏‌‏‌های پهنه‏‏‌‏‌های بخیربولاغی و بالدرقانی نیز بیشترین همخوانی را با ذخایر اپی‏‏‌ترمال (Sillitoe and Hedenquist, 2003) نشان داده‌اند. حضور کانی‏‏‌‏‌های رآلگار، ارپیمنت و باریت در پهنة بالدرقانی نیز نشان‏‌دهندة ژرفای کانی‏‏‌سازی کمتر در مقایسه با پهنة بخیربولاغی است. دربارة پهنة بالدرقانی، برپایة دمای همگن‏‌شدن میانبار‏‌های سیال نخستین نمونه‏‏‌‏‌های DA-20 و DA-26 که به‏‌ترتیب برابربا 145 تا 198 و 185 تا 234 درجة سانتیگراد است و شوری آنها به‏‌ترتیب برابربا 5/2 تا 3/6 و 65/1 تا 48/10 درصدوزنی معادل نمک‏‌طعام به‌دست آورده شده است، گمان می‌رود دو سیال متفاوت در کانه‏‏‌زایی نقش داشته‏‏‌اند. عیار روی و سرب در پهنة بخیربولاغی در مقایسه با پهنة بالدرقانی بیشتر و عیار طلا و نقره آن کمتر است. ازآنجایی‌که سیال با شوری بیشتر، فلزهای پایه بیشتری را در مقایسه با فلزهای قیمتی جابجا می‏‏‌کند، گمان می‌رود در پهنة بالدرقانی که سنگ میزبان کانی‏‏‌سازی آن مارن، ماسه‏‏‌سنگ و توف معادل سازند قم است، شوری سیال در برخورد با میان‏‌لایه‏‏‌‏‌های ژیپسی همراه با واحد‏‌های سازند قم، بالا رفته باشد و ازاین‌رو، مقدار فلزهای پایه (به‌ویژه روی و سرب) بیشتری در مقایسه با فلزهای قیمتی جابجا شده و در سنگ میزبان نهشت داده شده باشد. برپایة بررسی‏‌های ریزدما‏‏‌سنجی میانبار‏‌های سیال و اندازه‌گیرهای مربوطه، ژرفای احتمالی پیدایش کانسار روی- سرب داغ‏‏‌دالی در پهنة بخیربولاغی نزدیک به 220 متر و در پهنة بالدرقانی برابربا 85 تا 190 متر برآورد شد. ازآنجایی‌که نتایج حفاری‏‏‌‏‌های اکتشافی بیشترین ژرفای کانی‏‏‌سازی در پهنة بخیربولاغی را 70 متر و در پهنة بالدرقانی 30 متر نشان داده‌اند، اختلاف ژرفای کانی‏‏‌سازی فعلی با ژرفای احتمالی پیدایش ذخیره در دو پهنة بخیربولاغی و بالدرقانی به‌علت فرسایش و حذف بخشی از سنگ‏‏‌‏‌های سطحی ‏‏باشد که در دو پهنة کمابیش به یک میزان رخ داده است. در جدول 5 ویژگی‏‏‌‏‌های مهم پهنه‏‏‌‏‌های کانی‏‏‌سازی شده بخیربولاغی و بالدرقانی و مقایسه آنها با کانسار‏‌های اپی‏‏‌ترمال با سولفیداسیون پایین، سولفیداسیون حد واسط، سولفیداسیون بالا و کارلین آورده شده‌اند.

 

 

جدول 5- مقایسه ویژگی‏‏‌‏‌های مهم پهنه‏‏‌‏‌های کانسار روی- سرب داغ‏‏‌دالی با کانسار‏‌های اپی‏‏‌ترمال با سولفیداسیون پایین و حد واسط(Richards and Kerrich, 1993; Mehrabi, et al., 1999; Hedenquist et al., 2000; Hofstra and Cline, 2000; Albinson et al., 2001; Sillitoe and Hedenquist, 2003; Robert et al., 2007; Andreeva et al., 2013; Saunders et al., 2014)

ویژگی‏‏‌ها

پهنة بخیربولاغی

پهنة بالدرقانی

کانسار‏‌های اپی‏‏‌ترمال با سولفیداسیون پایین

کانسار‏‌های اپی‏‏‌ترمال سولفیداسیون حدواسط

کانسار‏‌های اپی‏‏‌ترمال سولفیداسیون بالا

کانسارهای کارلین

سنگ میزبان

سنگ آهک‏‌ دولومیتی و در حجمی بسیار کم شیل سازند کهر

مارن، ماسه‏‌سنگ‏‌، سیلتستون و توف سازند قم

بازالت- ریولیت

آندزیت- ریوداسیت

آندزیت- ریوداسیت

سنگ آهک دولومیتی کربن دار، سیلتستون نازک لایه، شیل با میان‏‌لایه‏‏‌‏‌های آهکی±سنگ‏‏‌‏‌های آذرین

سنگ‏‏‌‏‌های آتشفشانی مرتبط

آندزیت (کالک- آلکالن)

آندزیت (کالک- آلکالن)

معمولاً بازالت تا ریولیت، آلکالی بازالت تا تراکیت و گاه آندزیت- داسیت

آندزیت- ریوداسیت و به‏‌طور موضعی ریولیت

آندزیت- ریوداسیت

گرانودیوریت همراه با دایک‏‏‌‏‌های پورفیری با ترکیب حدواسط

پهنة زمین‏‏‌ساختی

پهنه‏‏‌‏‌های فرورانش و موقعیت‏‏‌‏‌های کششی

پهنه‏‏‌‏‌های فرورانش و موقعیت‏‏‌‏‌های کششی

درون کمان ماگمایی، موقعیت‏‌های کششی مرتبط با کافت

پهنه‏‏‌‏‌های فرورانش تا قار‏‌های کششی

کمان‏‏‌‏‌های آتشفشانی کالک- آلکالن تا آلکالن

کمان ماگمایی و شروع کشش

کنترل‌کننده‏‏‌‏‌های ساختاری

گسل‏‏‌و شکستگی‏‏‌‏‌های مرتبط با نیرو‏‌های کششی

گسل‏‏‌و شکستگی‏‏‌‏‌های مرتبط با نیرو‏‌های کششی

گسل‏‏‌‏‌های کششی تا راستالغز

گسل‏‏‌‏‌های کششی تا راستالغز

محل برخورد ساختار‏‌های متقاطع، گسل‏‏‌‏‌های به موازات کمان، دیاتریم و برش- ‏‌های هیدروترمال

گسل‏‏‌‏‌های معکوس و عادی با شیب زیاد همراه با چین‏‏‌‏‌های هم‏‏‌شیب ناودیسی

ژرفای پیدایش ذخیره

220 متر

85 تا 195 متر

از سطح زمین (صفر) تا 2 کیلومتر

از سطح زمین (صفر) تا 2 کیلومتر

از سطح زمین (صفر) تا 2 کیلومتر

عموماً بیشتز از 2 کیلومتر

کانی‏‏‌شناسی کانسنگ

پیریت، اسفالریت، گالن، استیبنیت و کالکوپیریت

اسفالریت، گالن رالگار، ارپیمنت، استیبنیت± کالکوپیریت

اسفالریت، گالن، تترائدریت- تنانتیت و کالکوپیریت±آرسنوپیریت

اسفالریت فقیر از آهن، گالن، تتراهدریت- تنانتیت و کالکوپیریت، آکانتیت، استیبنیت

انارژیت، لازونیت، فاماتینیت، کوولیت

پیریت طلا‏‌دار افشان، مارکاسیت، آرسنوپیزیت، ارپیمنت، رآلگار، استیبنیت، باریت

باطله کربناتی

کلسیت حضور دارد

کلسیت در مقادیر کم حضور دارد

در مقادیر کم وبه‏‌صورت تاخیری حضور دارد

معمولاً حضور دارد و حاوی منگنز است

حضور ندارد

به مقدار کم حضور دارد

دیگر کانی‏‏‌‏‌های باطله

کوارتز و ± باریت، کلسیت

کوارتز، باریت، کلسیت

کوارتز، کلسیت غیر منگنزدار تیغه‏‏‌ای، باریت ± سلستیت و فلوئوریت

کوارتز، کلسیت منگنزدار ± باریت و سیلیکات‏‏‌‏‌های منگنزدار

سیلیس تود‏‌ه‌ای و ریزدانه، کوارتز برجای حفره‏‏‌دار، باریت به‏‌صورت تاخیری

سیلیس تود‏‌ه‌ای بی‏‏‌شکل‏‌ (ژاسپرویید)، کوارتز، کلسیت

فراوانی سولفیدها

3- 2 درصدوزنی

5- 2 درصدوزنی

10- 2 درصدوزنی با تداوم قائم کانی‏‏‌سازی زیر 300 متر

20- 5 درصدوزنی با تداوم قائم کانی‏‏‌سازی بیش از 1 کیلومتر

90- 10 درصدوزنی با تداوم قائم کانی‏‏‌سازی بیش از 1 کیلومتر

کمتر از 5 درصدوزنی

کانی‏‏‌‏‌های کلیدی پدیدآمده از دگرسانی

ایلیت

ایلیت ± آدولاریا

ایلیت/ اسمکتیت- آدولاریا (معمولاً حضور دارد)

سریسیت(آدولاریا عموماً حضور ندارد)

کوارتز- آلونیت، کانی‏‌های آلومینیم- فسفات- سولفات، کوارتز- پیروفیلیت و دیکیت در بخش‏‏‌‏‌های عمقی

ایلیت، کائولینیت، دیکیت و اسکتیت

فلزهای اصلی

Zn, Pb

Zn, Pb

Au±Ag

 (Au/Ag>1)

Ag- Au, Zn, Pb, Cu

 (Au/Ag≥1)

Au- Ag, Cu, As- Sb

 (Au/Ag>1)

Au

 (Au/Ag>1)

فلزهای فرعی

Sb

As, Sb ±Au

 (Au/Ag<1)

Zn, Pb, Cu, Mo, As, Sb, Hg

Mo, As, Sb

Zn, Pb, Bi, W, Mo, Sn, Hg

Ag, As, Sb, Hg, Tl, F, Ba, Zn, Pb

بافت

شکافه پرکن، کلوفرم، نواری قشرگون

شکافه پرکن، کلوفرم، نواری قشرگون

کلوفرم، جانشینی، پوسته‏‏‌ای، قشرگون و شانه‏‏‌ای

شانه‏‏‌ای، پوسته‏‏‌ای، نواری، قشرگون و شکافه پرکن

جانشینی، شکافه پرکن، برشی، کوکاد، زمین‏‌د، شانه‌ای و نواری

جانشینی، شکافه پرکن

دگرسانی

رسی و سیلیسی

رسی، سیلیسی و کربناتی

رسی، سیلیسی (سیلیس اوپالی و سینتر)، کربناتی

سریسیتی، رسی، سیلیسی، پروپیلیتی

سریسیتی، رسی پیشرفته، سیلیسی، پروپیلیتی

کلسیت‏‏‌زدایش، سیلیسی، رسی، تحرک مجدد کربن و شستشوی اسیدی

شوری (درصدوزنی نمک‏‌طعام)

81 /6- 55/4

48/10 – 65/1

6/9 – 3 ‏

23 - 12

کمتر از 10

کمتر از 10

دمای همگن شدن (درجة سانتیگراد)

260- 174

234- 145

330- 120

320- 140

330- 180

320- 150

سن

میوسن

میوسن

میوسن

 

میوسن

میوسن

سیلورین- دوونین تا ترشیری میانی

 


 

 

کانسار روی- سرب داغ‏‏‌دالی هرچند از دیدگاه سنگ میزبان کانی‏‏‌سازی همانند کانسار‏‌های کارلین منطقه است، اما از دیدگاه کانی‏‏‌شناسی کانسنگ و باطله، بافت، سرشت سیال کانه‏‏‌ساز، ساختار‏‌های کنترل‏‏‌کننده کانه‏‏‌زایی، دگرسانی‏‏‌‏‌های گرمابی، مقدارهای بالای Zn و Pb در مقایسه با Cu و نسبت بالای Ag/Au، بیشترین همانندی را با ذخایر اپی‏‏‌ترمال تیپ سولفیداسیون پایین دارد و همانندی کمتری را با ذخایر اپی‏‏‌ترمال سولفیداسیون حد واسط نشان می‏‌دهد.

سپاس‌گزاری

نگارندگان مقاله از همکاری مدیریت شرکت پویا زرکان آق‌دره (تکاب) و کارشناسان اکتشاف آن شرکت، به‌ویژه آقای مهندس واحد محمدی‌زاده به پاس همراهی در عملیات‌های صحرایی و همچنین، داوران علمی مقاله و همکاران دانشگاهی گروه زمین‌شناسی دانشگاه ارومیه به پاس مشاوره‌های سازنده بسیار سپاس‌گزاری می‌کنند.

 

 

Alavi, M. (1991) Sedimentary and Structural Characteristics of the Paleo-Tethys Remnants in Northeastern Iran. Geological Society of America Bulletin 103: 983- 992. 

Albinson, T., Norman, D. I., Cole, D. and Chomiak, B. (2001) Controls on formation of low-sulfidation epithermal deposits in Mexico: Constraints from fluid inclusion and stable isotope data: Society of Economic Geology Special Publication 8: 1-32.

Alipour, S. (2014) Mineralization, geochemistry and alteration zoning of Dagh-Daali Zn-Pb-Ag-Au deposit, Takab, NW Iran. MSc thesis, Kharazmi University, Tehran, Iran (in Persian).

Andreeva,E. D., Matsueda, H., Okrugin, V. M., Takahashi, R. and Ono, S. (2013) Au–Ag–Te Mineralization of the Low-Sulfidation Epithermal Aginskoe Deposit, Central Kamchatka, Russia. Resource Geology 63(4): 337-349.

Babakhani, A. and Ghalamghash, J. (1995) Geological map of Takhe-e-Soleiman 1:100000. Geological Survey of Iran, Tehran.

Biralvand, M., Mohajjel, M. and Ghassemi, M. R. (2017) Thick-skinned dextral transpression in Takab complex, NW Iran. Geosciences (Quarterly Scientific Journal) 102: 27-38 (in Persian).

Bodnar, R. J., Burnham, C. W. and Sterner, S. M. (1985) Synthetic fluid inclusions in natural quartz. III. Determination of phase equilibrium properties in the system H2O-NaCl to 10000°C and 1500 bars. Geochimica Acta 49: 1861-1873.

Bodnar, R. J. (2003)Introduction to aqueous-electrolyte fluid inclusions. In: Fluid inclusions, Analysis and interpretation (Eds. Samson, I., Anderson, A. and Marshall, D.) Short Course Series 32: 1-8. Mineralogical Association of Canada.

Bodnar, R. J., Lecumberri-Sanchez, P., Moncada, D., and Steele-MacInnis, M. (2014) Fluid Inclusions in Hydrothermal Ore Deposits. In: Treatise on Geochemistry (Eds. Holland, H. D. and Turekian, K. K.) 13: 119–142. Oxford, Elsevier.

Corbett, G. (2002) Epithermal gold for explorationists: AIG. Journal of Geoscientific practice and research in Australian Paper 1: 1-29.

Cunningham, C. G. (1978) Pressure gradients and boiling as mechanism for localizing ore porphyry systems. United States Geological Survey Journal of Research 6: 745-754.

Daliran, M. (2008) The carbonate rock-hosted epithermal gold deposit of Agdarreh, Takab geothermal field, NW Iran-hydrothermal alteration and mineralization. Mineralium Deposita43: 383-404.

Esmaili, D., Nayebi, N., Ghorbani, M. and Raeisi, D. (2017) Mineral chemistry and petrogenesis of the Gurgur Mount volcanic rocks (Northeast Takab). Iranian Journal of Petrology 28: 33-54 (in Persian).

Fisher, J. R. (1976) The volumetric properties of H2O - A graphical portrayal. Journal of Research of U.S. Geological Survey 4: 189-193.

Ghorbani, M. and Vosoughi Abedini, M. (2001) Introductionto different types of Magmatism in Takab area. Faculty of Earth Science press, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran (in Persian).

Hedenquist, J. W., Arribas, A. and Gonzalez-Urien, E. (2000) Exploration for epithermal gold deposits: Reviews in Economic Geology 13: 245-277.

Heidari, S. M., Ghaderi, M. and Kouhestani, H. (2017) Sediment-hostet epithermal gold mineralization at Arabshah, SE Takab, NW Iran. Geosciences (Quarterly Scientific Journal) 105: 265-282 (in Persian).

Hofstra, A. H. and Cline, J. S. (2000) Characteristics and models for Carlin-type gold deposits. Society of Ecnomic Geology Reviews 13: 163-220.

Hurai, V., Huraiova, M., Slobodnik, M. and Thomas, W. (2015) Geofluids. Developments in Microthermometry, Spectroscopy, Thermodynamics, and Stable Isotopes. Elsevier.

Large, R. R., Bull, S. W., Cooke, D. R. and McGoldrick, P. J. (1998) A genetic model for the HYC deposit, Australia, based on regional sedimentology, geochemistry and sulfide-sediment relationship. Economic Geology 93: 1345-1368.

Mehrabi, B., Yardley, B. W. D. and Cann, J. R. (1999) Sediment-hosted disseminated gold mineralization at Zarshuran, NW Iran. Mineralium Deposita 34: 673-696.

Mohajer, G., Parsaie, H., Fallah, N. and Ma'dani, F. (1989) Mercury exploration in the Saein Dezh-Takab. IIMRA Tehran, Iran.

Najafzadeh, M., Ebrahimi, M., Mokhtari, M. A. A. and Kouhestani, H. (2017) The Arabshah occurrence: An epithermal Au-As-Sb Carlin type mineralization in the Takab-Angouran-Takht-e-Soleyman metallogenic zone, western Azerbaijan. Journal of Advanced applied Geology 22: 61-76 (in Persian).

Nayebi, N., Esmaili, D., Ghorbani, M. and Vesali, Y. (2016) Petrology, geochemistry and tectonic setting of Kohe Gor Gor subvolcanic intrusions in the NW of Zarshouran gold deposit (NE Takab, West Azerbaijan). Iranian Journal of Petrology 26: 117-134 (in Persian).

Rahmati, N., Mokhtari, M. A. A., Ebrahimi, M. and Nabatian, G. (2017) Geology, mineralogy, structure and texture of Agh-Otagh base-precious metal mineralization (North Takab). Iranian Journal of Petrology 30: 157-180 (in Persian).

Rahimsouri, Y., Yaghubpur, A. and Modabberi, S. (2013) Geology and mineralization of Aq-Darreh Carlin type Gold Deposit, Takab, West Azarbaijan province, NW Iran. Geosciences (Quarterly Scientific Journal) 88/3 (Special Issue): 42-53 (in Persian).

Richards, J. P. and Kerrich, R. (1993) The Porgera gold mine, Papua New Guinea: Magmatic-hydrothermal to epithermal evolution of an alkali type precious metal deposit: Economic Geology 88: 1017-1052.

Robert, F., Brommecker, R., Bourne, B. T., Dobak, P. J., McEwan, C. J., Rowe, R. R. and Zhou, X. (2007) Models and Exploraion Methods for Major Gold Deposit Types. Ore Deposits and Exploration Technology 48: 691-711.

Roedder, E. (1984) Fluid inclusions. Mineralogical Society of America, Reviews in Mineralogy 12.

Rollinson, H. (1993) Using geochemical data: Evaluation, presentation, interpretation. Longman Scientific and Technical, London, UK.

Samimi, M. (1992) Recognisance and preliminary exploration in the Zarshuran area. Tehran, Kavoshgaran Engineering Consultant (in Persian).

Saunders J. A., Hofstra A. H., Goldfarb R. J. and Reed, M. H. (2014) Geochemistry of Hydrothermal Gold Deposits. In: Treatise on Geochemistry (Eds. Holland, H. D. and Turekian, K. K.) Second Edition, 13: 383-424. Oxford: Elsevier.

Shepherd, T. J., Rankin, A. H. and Alderton, D. H. (1985) A practical guide to fluid inclusion studies. Blackie and Son, Glasgow, UK.

Sillitoe, R. H. and Hedenquist, J. W. (2003) Linkages between volcanotectonic settings, ore-fluid compositions, and epithermal precious-metal deposits. Society of Economic Geologists, Special Publication 10: 315-343.

Stocklin, G. (1968) Structural history and tectonic of Iran: A review. American Association of Petroleum Geologists Bulletin 52(7): 1229-1258.

Talebi, L., Mokhtari, M. A. A., Ebrahimi, M. and Kouhestani, H. (2017) The Arpachay occurrence, north of Takab: An epithermal base metal mineralization in the Takab-Angouran-Takht-e-Soleyman metallogenic zone. Geosciences (Quarterly Scientific Journal) 104: 281-296 (in Persian).

Taylor, B. E. (2007) Epithermal gold deposits. Geological association of Canada, Mineral Deposits Division, Special Publication 5: 113-139.

Urdea, I., Momenzadeh, M. and Enayati, A. (1970) A note concerning Baharla, Agh- Darreh, Zarshuran antimony and arsenic mineralization. Geological Survey of Iran, Tehran Iran (Internal report).

Warren, J. K. (2000) Dolomite: occurrence, evolution and economically important association. Earth Science Reviews 52: 1-81.

 Whitney, D. L. and Evans, B. W. (2010) Abbreviations for names of rock-forming minerals. American Mineralogist 95: 185-187.

Wilkinson, J. J. (2001) Fluid inclusions in hydrothermal ore deposits. Lithos 55: 229-272.