https://ijp.ui.ac.ir/ پترولوژی fa daily 1 Sat, 07 Feb 2026 00:00:00 +0330 Sat, 07 Feb 2026 00:00:00 +0330 https://ijp.ui.ac.ir/article_30272.html https://ijp.ui.ac.ir/article_29961.html منطقة چاه‌گنبد در جنوب‏‌باختری خور (شمال بلوک لوت)، برونزدهای گسترده‌ای از سنگ‏‌های آتشفشانی بازی/حد واسط تا اسیدی شامل آندزیت/آندزیت بازالتی، تراکی‌آندزیت، داسیت، ریولیت، پرلیت، توف و ایگنمبریت دارد. پلاژیوکلاز، سانیدین، پیروکسن، هورنبلند، بیوتیت و کوارتز کانی‌های رایج این سنگ‎‌ها هستند. بافت‏‌های پورفیریتیک، هیالوپورفیریتیک، گلومروپورفیریتیک، پویی‌کیلیتیک، پرلیتی، اسفرولیتی و غربالی در آنها دیده می‌شوند. شواهد نبود تعادل مانند بافت غربالی و منطقه بندی شیمیایی در پلاژیوکلاز، کنارة اپاکی‌شده در هورنبلند و بیوتیت، کنارة‌ گردشده و یا خلیجی در کوارتز و سانیدین نیز در این سنگ‏‌ها یافت می‏‌شوند. سنگ‏‌های یادشده سرشت کالک‌آلکالن دارند و بیشتر آنها پتاسیم متوسط تا بالا و شوشونیتی هستند. در الگوهای عنصرهای کمیاب و نمودارهای عنکبوتی، غنی‌شدگی در LREE و LILE نشانة پیدایش آنها در حاشیة قاره‏‌ای فعال است. عنصرهای LIL نسبت به HFS غنی‏‌شدگی نشان می‏‌دهند که از ویژگی‌های پهنه‏‌های فرورانش و پسابرخورد است. روی نمودارهای تکتونوماگمایی، این سنگ‌ها در قلمروی کمان قاره‌ای نابالغ جای می‌گیرند. ویژگی‌های سنگ‌شناسی و زمین‌شیمیایی نشان می‌دهند سنگ‌های بازیک/ حد واسط منطقه چه‌بسا پیامد ذوب‌بخشی گوشتة سنگ‏‌کرة غنی‌شده با مؤلفه‌های فرورانش (سیال‌ها و مذاب) آزادشده از تختة اقیانوسی فرورونده و سنگ‌های اسیدی حاصل ذوب‌بخشی پوستة قاره‌ای دگرنهاد شده باشند. می‌توان گفت سنگ‌های یادشده در یک پهنة پسابرخوردی و هنگام نازک‏‌شدگی سنگ‏‌کرة قاره‌ای در بلوک لوت، پدید آمده‌اند. این فرایندها، شاید پیامد بالاآمدگی سست‌کره و قطعه‌شدگی سنگ‏‌کره باشند که به نازک‌شدگی سنگ‏‌کره، ذوب گوشتة سنگ‏‌کرة زیرقاره‌ای و در پایان به ذوب‌بخشی پوسته انجامیده است. https://ijp.ui.ac.ir/article_29831.html تودة گرانیتوییدی شمال مجموعة افیولیتی نایین دربردارندة واحدهای سنگی گرانودیوریت، تونالیت، دیوریت و مونزدیوریت با سن الیگومیوسن در بخش مرکزی پهنة ساختاری ارومیه- دختر جای دارد و در سنگ‎های آتشفشانی و سنگ‏‌های آذرآواری (ائوسن) منطقه تزریق شده است. این سنگ‏‌های آتشفشانی تحت‏‌تأثیر فعالیت‌های پایانی تودة آذرین درونی دچار دگرسانی گرمابی شده‌اند و با مجموعة برشی سیلیسی و آرژیلیتی جانشین شده‌اند. توده‌های گرانیتوییدی بررسی‏‌شده سرشت کالک‌آلکالن و متاآلومین دارند و از نوع گرانیتوییدهای نوع I به‌شمار می‌روند. کوارتز، آلکالی‏‌فلدسپار، پلاژیوکلاز، آمفیبول از کانی‌های اصلی و تورمالین، اسفن، زیرکن و اپیدوت از کانی‌های فرعی این تودة گرانیتوییدی هستند. تورمالین‌های تودة گرانیتوییدی بررسی‏‌شده خاستگاه گرمابی با ترکیب شیمیایی شورلیت- درواویت دارند و از گروه آلکالی‌ها هستند. ترکیب شیمیایی تورمالین‌ها نشان‏‌دهندة تبادلات کاتیونی Fe و Mg در مقدارهای ثابت Ca و Al است. در نمودارهای سه‌تایی Ca-Fe-Mg، خاستگاه پیدایش این تورمالین‌ها در گسترة سنگ‌های متاپلیتی و متاپسامیت‌های فقیر از کلسیم و سنگ‏‌های کوارتز- تورمالین فقیر از کلسیم جای می‌گیرد. فرایند جانشینی در ساختار تورمالین‌های تودة گرانیتوییدی بررسی‏‌شده بیشتر با بردارهای جایگزینی مانند Ca (Fe, Mg) (Na, Al)-1 و Ca0.5□0.5 Na-1 همخوانی دارد. با توجه به نسبت FeO/FeO+MgO در تورمالین گرانیتوییدهای شمال نایین (میانگین: 69/0) تورمالین‏‌های یادشده هنگام آمیختگی سیال ماگمایی و گرمابی (تأثیر همزمان دو فرایند ماگمایی و گرمابی و دخالت آب‌های جوی در مرحلة واپسین پیدایش آنها) پدید آمده‌اند. محل پیدایش آنها بین محیط نزدیک به تودة گرانیتی تا حد واسط و محیط دور از تودة آذرین درونی بوده است و خاستگاه آنها را می‌توان گذری از یک سیستم ماگمایی به یک محیط گرمابی دانست. https://ijp.ui.ac.ir/article_30101.html کانسار آهن دلکن در بخش‌های خاوری پهنة زمین‌شناسی ایران مرکزی و در بخش شمال‏‌خاوری پهنة زمین‏‌ساختی‌ کاشمر-کرمان جای دارد. زمین‌شناسی محدوده شامل واحد‌های شیست، کوارتزیت، آهک، دولومیت، آمفیبولیت و شیل‌های کربن‌دار با سنین پرکامبرین تا کامبرین است. گسل‌های در این محدوده دو روند اصلی نشان می‌دهند. گروه نخست، روند شمال‌خاوری-جنوب‏‌باختری دارند که در نفوذ و به‌دام‌انداختن استوک آذرین درونی که عامل دگرگونی‌ همبری و کانه‌زایی در محدوده بوده است، مؤثر بوده‌اند و گروه دوم، گسل‌هایی با روند کمابیش عمود بر گروه نخست هستند که در کنترل کانه‌زایی تأثیر‌گذار بوده‌اند. با توجه به مشابهت‌ها در کانه‌زایی آهن معدن دلکن با سه گروه متفاوت از کانه‌زایی‌های آهن، هدف از این پژوهش شناخت بهتر شرایط و فرایندهای موثر در پیدایش و در پایان، تعیین تیپ کانه‌زایی در کانسار بوده‌ است که با روش بررسی زمین‌شناسی و زمین‏‌ساخت محدوده و شناخت ارتباط آنها با گسترش و نوع دگرسانی‌ها و کانه‌زایی و همچنین، بررسی‏‌های کانی‌شناسی، کانه‌نگاری، تجزیة مقدار اکسید‌های اصلی و ایزوتوپ‌های پایدار در محدوده انجام شد. کانه‌زایی در محدوده به دو گروه دسته‌بندی می‌شود. دستة نخست، کانه‌زایی‌های مگنتیت‌ توده‌ای است. دستة دوم، کانه‌زایی افشان و رگچه‌ای اکسیدهای آهن همراه با آپاتیت است. دگرسانی‌ها در محدوده شامل اسکارن پیش‌رونده، سدیک، کلسیک، فیلیتیک، سیلیسی و کربناتی ثانویه است. تجزیة اکسیدهای اصلی در رخنمون‌های کانسار با ترکیب روش آماده‌سازی ذوب پراکسیدی و روش ICP-OES مقدارهای مناسبی از کانه‌زایی آهن را نشان می‌دهند. داده‏‌های تجزیة ایزوتوپ‌های پایدار اکسیژن روی کانی‌های مگنتیت توده‌ای و کوارتز، نشان‌دهندة خاستگاه ماگمایی برای سیال گرمابی مؤثر در کانه‌زایی‌های آهن بوده است. تجزیة ایزوتوپ‌ پایدار گوگرد روی کانی پیریت نیز نشان‌دهندة خاستگاه غیرماگمایی برای گوگرد است. اگرچه دگرسانی‌ها و کانه‌زایی‌های تیپ کایرونا در این محدوده وجود دارند، اما ذخایر اصلی آهن در این محدوده، مگنتیت‌های توده‌ای با تیپ اسکارن هستند. https://ijp.ui.ac.ir/article_30247.html محدودة تلاهوییه در ۲۰ کیلومتری شمال بم در جنوب‏‌خاوری ایران، شامل واحدهای متنوعی از سنگ‏‌های آتشفشانی- رسوبی، آذرین آتشفشانی و درونی است که در محیط فرورانش پوستة اقیانوسی و کمان ماگمایی پدید آمده‏‌اند. سنگ‏‌های رسوبی قدیمی‏‌تر شامل شیل، توف و کنگلومرا هستند که در زیر واحدهای آتشفشانی جای دارند و واحدهای آذرآواری و آتشفشانی داسیتی- آندزیتی با رنگ‏‌های ارغوانی تا خاکستری تیره در سطح محدوده گسترده‏‌ شده‌اند. توده‏‌های آذرین درونی گرانیتی کوچک نیز در جنوب محدوده دیده می‌شوند که در برخی بخش‌ها به کانه‏‌زایی اسکارنی انجامیده‏‌اند. سنگ‏‌های آذرین بیشتر از نوع کالک‏‌آلکالن تا شوشونیتی با ترکیب پتاسیم متوسط تا بالا هستند که گویای فرایندهای ماگمایی شامل جدایش بلوری، ذوب ‌بخشی و آلایش پوسته‏‌ای هستند. الگوهای عنصرهای خاکی کمیاب با غنی‏‌شدگی LREE، تهی‏‌شدگی HREE و آنومالی منفی Eu با محیط کمانی و سامانه‏‌های پورفیری- اپی‏‌ترمال همخوانی دارند. در این محدوده، دگرسانی‏‌ها شامل پهنه‏‌های گستردة آرژیلیک، سیلیسی و کلریتی هستند که نقش مهمی در تمرکز فلزهای چندگانه (Cu-Pb-Zn-Ag) به‏‌صورت رگه- رگچه‏‌ای داشته‏‌اند. کانه‏‌زایی رگه‏‌ای با کنترل ساختاری از راه گسل‏‌های راستالغز راستگرد و حضور سیالات گرمابی اسیدی همراه است که در توف‏‌های آذرآواری و کمتر در آندزیت‏‌ها کانه‏‌زایی دیده می‏‌شود. ترکیب کانی‏‌شناسی کانه‏‌ها شامل کالکوپیریت، بورنیت، مالاکیت، آزوریت، گالن و اسفالریت است و نشان‏‌دهندة سامانه گرمابی با دمای متوسط تا پایین است. این مجموعه شواهد زمین‏‌شیمیایی، کانی‏‌شناسی و ساختاری نه‌تنها سرشت زمین‌ساختی محدودة تلاهوییه را روشن می‏‌سازد، بلکه بررسی این سامانه می‏‌تواند راهنمای ارزشمندی برای گسترش اکتشافات معدنی و ارزیابی منابع فلزات چندگانه و ذخایر پورفیری- اپی‏‌ترمال منطقه باشد. https://ijp.ui.ac.ir/article_30161.html گرانیتوییدهای بررسی‌شده (آستانه و الیگودرز) بخشی از پهنة سنندج- سیرجان هستند. توده‏‌های گرانیتوییدی یادشده بیشتر شامل گرانیت، کوارتزدیوریت، تونالیت و گرانودیوریت هستند. کوارتز، پلاژیوکلاز، فلدسپارقلیایی، بیوتیت، آمفیبول از کانی‏‌های فراوان و اصلی سازندة این مجموعه به‌شمار می‌روند. کانی‏‌های فرعی دربردارندة تورمالین، آپاتیت، اسفن، زیرکن و کانی‏‌های ثانوی کلریت، اپیدوت، سریسیت و کلسیت هستند. بر پایة بررسی‏‌های میدانی و میکروسکوپی، تورمالین‏‌ها به چند گروه شامل تورمالین‏‌های گرهکی یا ندولار، تورمالین‏‌های لایه‏‌ای، تورمالین‏‌های پراکنده، تورمالین‏‌های پگماتیتی و تورمالین‏‌های پینه‏‌ای یا نامنظم دسته‌بندی می‏‌شوند. بر پایة مقدار Na+(K) و Ca و کمبود یا تهی‌بودن جایگاه X و بر پایه نمودارهای زمین‏‏‌شیمیایی، تورمالین‏‌های بررسی‏‌شده در دو منطقه از گروه قلیایی هستند و محلول جامد شورل- دراویت دارند. مقدار کمبود جایگاه x در آنها از 26/0 تا 49/0 است. در نمودار R1+R2/R3 تورمالین‏‌های بررسی‏‌شده پس از نقطة شورل- دراویت و در گسترة میان دو بردار قلیایی و پروتون‏‌زایی جای گرفته‏‌اند که نشان از جانشینی آلومینیم و تأثیر همزمان این دو بردار دارد. در نمودار تغییرات R2* در برابر Al در R2، نمونه‏‌های بررسی‏‌شده بیشتر در زیر خط 3R2*= جای دارند که می‏‌تواند نشان‌دهندة کاستی در جایگاه Y باشد. این تورمالین‏‌ها در ارتباط با سنگ‏‌های کوارتز- تورمالین، متاپلیت، متاپسامیت‏‌های فقیر از Ca و سنگ‏‌های متاپلیت هم‌زیست با Al هستند. منطقه‌بندی شیمیایی درون این کانی می‏‌تواند نشان‌دهندة خاستگاه گرمابی و سیستم باز باشد. بر پایة بررسی‏‌های زمین‏‏‌شیمیایی و بررسی نسبت FeO/FeO+MgO در تورمالین‏‌ها‏‌، تورمالین‏‌زایی در گرانیتویید آستانه و تا اندازه‌ای در گرانیتویید الیگودرز در محیطی در فاصلة نزدیک تا حد واسط تودة گرانیتوییدی رخ داده است و هم شاره‏‌های ماگمایی و هم شاره‏‌های گرمابی در پیدایش این تورمالین‏‌ها نقش داشته‏‌اند. از سوی دیگر، برخی تورمالین‏‌های گرانیتویید الگیودرز نیز در محدودة دورتری از تودة گرانیتی پدید آمده‏‏‌اند و خاستگاه پیدایش تورمالین بیشتر یک خاستگاه خارجی (شاره‏‌های گرمابی) است. https://ijp.ui.ac.ir/article_30219.html کمپلکس دگرگونی درجه بالای نی‌باز در قلمروی غربی خردقاره ایران مرکزی و در حدفاصل دو گسل پی‌سنگی چاتک-نی‌باز و چاپدونی قرار دارد. در این کمپلکس، سنگ‌های مافیک دگرگون شده به صورت توده‌های کوچکی در کنتاکت و در درون گنیس‌های میلونیتی/میگماتیتی با درجه دگرگونی رخساره گرانولیت یافت می‌شوند. دگرگونی درجه بالا در این سنگ‌ها منجر به ظهور پاراژنز کانیایی شامل کلینوپیروکسن و اورتوپیروکسن، گارنت‌های یوهدرال، آمفیبول و پلاژیوکلاز به عنوان فازهای اصلی شده است. بررسی ژئوشیمیایی این گرانولیت‌ها نشان می‌دهد که پروتولیت آن‌ها طیفی از بازالت تا آندزیت و آندزیت بازالتی با آفینیته کالک-آلکالن/آلکالن و تولئیتی بوده است. نمودارهای تغییرات لیتوژئوشیمیایی حاکی از آن است که این سنگ‌ها در موقعیت حاشیه پلیت تشکیل شده‌اند. همچنین ارتباط نزدیک گرانولیت‌های مافیک با گنیس‌هایی که بخشی از آن‌ها پروتولیت متاگری‌وکی دارند ، نشان‌دهنده منشأ آن‌ها از یک مرز فعال صفحات است. نمودارهای عنکبوتی نرمال‌شده به گوشته اولیه و کندریت، غنی‌شدگی در عناصر خاکی کمیاب سبک (LREE) نسبت به عناصر خاکی کمیاب سنگین (HREE)، غنی‌شدگی عناصر LIL و تهی‌شدگی عناصر HFS را نشان می‌دهند که تأییدی بر دخالت هر دو منبع گوشته‌ای و پوسته‌ای در تشکیل پروتولیت این سنگ‌ها است. بر اساس داده‌های ژئوشیمیایی و شواهد ساختاری، این پژوهش نشان می‌دهد که شکل‌گیری مذاب‌های مافیک در کمپلکس نیباز، با فرآیندهای کراتونیزاسیون در یک محیط حاشیه فعال در دوران پالئو- تا نئوپروتروزوئیک مرتبط بوده است. مشخصه‌های ژئوشیمیایی این گرانولیت‌ها، شامل آنومالی‌های منفی Nb و Ti در نمودارهای اسپایدرگرام، منشأ آن‌ها را به ماگماتیسم قوسی (مانند تولئیت‌های جزایر قوسی یا بازالت‌های کالک‌آلکالین) مرتبط می‌سازد. https://ijp.ui.ac.ir/article_30317.html توده‌های گرانیتوئیدی به سن ائوسن پسین- الیگوسن پیشین (35-29 میلیون سال پیش) و الیگوسن پسین (25-24 میلیون سال پیش) در منطقه مردهک، خاور جیرفت، در مجموعه گرانیتوئیدی جبال بارز (بخش جنوب خاوری نوار ماگمایی ارومیه-دختر، جنوب کرمان)، نمونه‌ای برجسته از رخداد ماگمایی دوزمانه نوع کمان حاشیه فعال قاره‌ به شمار می‌روند. این توده‌های گرانیتوئیدی شامل دیوریت، کوارتزدیوریت، کوارتزمونزونیت، گرانودیوریت، گرانیت و آلکالی گرانیت با سرشت کالک‌آلکالن، متاآلومین تا اندکی پرآلومین و سرشت زمین‌شیمیایی پهنه‌های فرورانشی هستند. افزایش چشمگیر و تقریباً ثابت در نسبت‌های Sr/Nd و Th/Yb در نمونه‌ها، نقش برجسته سیال‌های برگرفته شده از ورقه اقیانوسی فرورونده را در متاسوماتیسم گوه گوشته‌ای و خاستگاه ماگمای سنگ‌های گرانیتوئیدی منطقه برجسته می‌کند. سن‌سنجی U-Pb بر بلور‌های زیرکن نمونه‌های این سنگ‌ها، تولید و جایگزینی ماگمای گرانیتوئیدی را از ذوب بخشی ورقه اقیانوسی فرورونده نئوتتیس زاگرس و گوه گوشته‌ای روی آن در دو رخداد جداگانه در ائوسن پسین-الیگوسن پیشین و الیگوسن پسین، در یک رژیم زمین‌ساختی همزمان تا پسابرخوردی آشکار ساخته است. https://ijp.ui.ac.ir/article_30326.html توده‌های گرانیتوئیدی محدوده سربیژن- دلفارد در جبال بارز بخشی از ماگماتیسم الیگوسن- میوسن در جنوب خاوری پهنه ارومیه- دختر را تشکیل می‌دهند. این توده‌ها از دیوریت، مونزودیوریت، گرانودیوریت و گرانیت تشکیل شده و بافت‌ اصلی دانه‌ای ناخودشکل تا نیمه‌شکل‌دار دارند. بیوتیت به‌عنوان مهم‌ترین کانی تیره در بیشتر این توده‌ها دارای منشأ اولیه ماگمایی و ترکیب منیزیم‌دار است. دماسنجی برپایه تیتانیم موجود در بیوتیت، دماهای 600 تا 730 درجه سانتی‌گراد را برای بسته‌شدن سیستم این کانی نشان می‌دهد که با شرایط تبلور و جایگزینی ماگماهای گرانیتوئیدی کالک‌آلکالن سازگار است. فشارسنجی بر اساس میزان آلومینیم کل موجود در بیوتیت، بیانگر جایگیری این توده‌های نفوذی در فشارهای 1 تا 5/2 کیلوبار منطبق بر اعماق کم پوسته بالایی (اعماق حدود 3 تا 7 کیلومتری) است. شاخص‌ فوگاسیته اکسیژن و همیافتی بیوتیت منیزیم‌دار با فازهای اکسید آهن، دلالت بر شرایط اکسیدان و تعلق این گرانیتوئیدها به سری مگنتیت با پتانسیل کانه‌زایی مس دارد. مجموع شواهد صحرایی، سنگ‌نگاری و شیمی کانی نشان می‌دهند که توده‌های گرانیتوئیدی محدوده سربیژن- دلفارد از یک ماگمای گرانیتوئیدی کالک‌آلکالن متاآلومین نوعI در یک محیط کمان ماگمایی همزمان با برخورد وابسته به فرورانش در زمان الیگوسن-میوسن تشکیل شده‌اند. این نتایج با یافته‌های حاصل از مدل‌های ارائه‌شده برای ماگماتیسم کمانی در بخش جنوبی پهنه ارومیه-دختر همخوانی دارد. https://ijp.ui.ac.ir/article_30388.html منطقه بابالو در شمال‌غرب ایران، شرق شهرستان چالدران و استان آذربایجان‌غربی واقع شده است و بخشی از مجموعه افیولیتی خوی (بخش شرقی) را در بر می‌گیرد. مجموعه افیولیت ملانژ بابالو دارای ترکیب حدواسط تا مافیک دگرگونه بوده و شامل سنگ‌های متاکوارتز مونزودیوریت، متامونزودیوریت تا متاگابرو و متاگابرو دیوریت است. لیستونیت‌ها به‌صورت رگه‌ای یا لنزی و عمدتاً در امتداد گسل‌ها، در میان مجموعه افیولیت ملانژ و در اثر دگرسانی سیلیسی -کربناتی (لیستونیتی) تشکیل شده‌اند. طبق مطالعات میکروسکوپی و داده‌های زمین‌شیمی دو نوع لیستونیت در منطقه مشخص شده‌اند که شامل لیستونیتهای سیلیسی- کربناتی و لیستونیتهای سیلیسی می‌باشند. لیستونیتهای سیلیسی غنی از SiO2 با مقدار میانگین SiO2 برابر با 78.23% و مقدار میانگین MgO برابر با 0.88% و CaO برابر 10.56 % مشخص می‌شوند. لیستونیتهای سیلیسی- کربناتی نیز با مقدار میانگین SiO2 برابر با 61.60 % و مقادیر میانگین MgO در حدود 5.1% و CaO برابر با 14.93% مشخص می‌شوند. بر اساس نمودارهای عنکبوتی عناصر نادر خاکی نرمالیزه‌شده به کندریت، سنگ‌های منشأ دگرگونه حدواسط/مافیک با غنی‌شدگی " LREE" نسبت به HREEمشخص می‌شوند در حالی که لیسونیت‌ها الگوهای متفاوتی دارند. لیسونیت‌های سیلیسی ("Lis.Si" ) با غلظت پایین و ناهنجاری مثبت قوی" Eu" متمایز می‌شوند، در حالی که لیسونیت‌های سیلیسی-کربناتی ("Lis.Si-Cb" ) غلظت کمی بالاتر) REE احتمالاً به دلیل کلسیت) و الگوی مسطح‌تر بدون ناهنجاری " Eu" نشان می‌دهند. بر اساس مطالعات بافتی و بررسی محدوده پایداری کانی‌های حاصل از این نوع دگرسانی، فرایند تشکیل لیستونیت‌ها در سه مرحله شامل1: کربناته‌شدن، ۲: سیلیسی‌شدن و ۳: تشکیل میکا انجام شده است.